РУНА ДРУГАЯ
Вяйнямёйнен выходзіць на сушу, дзе няма ніводнага дрэўца і пасылае малога Сампсу Пеллервойнена засеяць зямлю дрэвамі (1 – 42). Дрэвы вырастаюць, не прарастае толькі дуб, але пасеяны зноўку разрастаецца так, што кронаю засланяе сонца і месяц (43 – 110). Маленькі чалавек выходзіць з мора і сьсякае дуб, сонца і месяц відаць зноў (111 – 224). На дрэвах пяюць птушкі, на зямлі вырастаюць травы, кветкі ды ягады, не расьце толькі ячмень (225 – 236). Вяйнямёйнен знаходзіць на беразе некалькі зярнят ячменя, высякае лес і пакідае толькі адну бярэзіну для птушак (237 – 264). У падзяку за гэта арол высякае для Вяйнямёйнена агонь, каб той мог выпаліць ляда (265 – 286). Вяйнямёйнен засявае ячмень і ўзносіць модлы, каб ячмень даў добрыя парасткі, а зямля заўсёды была урадлівай (287 – 378).
Вось падняўся Вяйнямёйнен,
стаў нагамі на ўзьбярэжжа
выспы сярод хваляў бурных,
выспы змрочнай і бязьлеснай.
5Шмат гадоў так праляцела,
і герой жыў год за годам,
там на выспе сярод мора,
выспе змрочнай і бязьлеснай.
Думае герой, мяркуе
10доўга галаву ламае:
хто ж яму засее землі
ды насеньне ў глебу кіне?
Пеллервойнен, сын паляны,
Сампса, хлопчык-недаростак,
15ён засее яму землі
ды насеньне ў глебу кіне!
Засявае ён старанна
і пагоркі, і балоты
ды адкрытыя паляны,
20камяністыя лагчыны.
Па гарах ён сосны сеяў,
елкі сеяў на пагорках,
верасы -- на сухадолах,
парасьнікі -- па нізінах.
25Беразьняк у далінах сеяў
ды алешнік у мяккай глебе,
а чаромху – у вільготнай,
вербы сеяў у нізкім месцы,
у сьвятых месцах – рабіны,
30у глебу пульхную – ракіты,
а ядловец – у цьвёрдай глебе,
а дубровы каля рэчак.
Сталі дрэвы падымацца,
парасткі пагналі ўгору.
35Запярэсьціліся елкі,
весела ўзбуялі сосны
і бярэзіны ў далінах,
ды алешнік у глебе мяккай,
і чаромха заквітнела,
40і ядловец з глебы ўзьняўся.
Плод чароўны ў ядлоўца
квет чаромухі -- цудоўны.
Векамудры Вяйнямёйнен
вырашыў зямлю агледзець,
45паглядзець пасевы Сампсы,
Пеллервойнена работу.
Бачыць: дрэвы ўзняліся,
усе парасткі ўсквітнелі,
толькі дуб яшчэ не вырас,
50не ўзыйшло сьвятое дрэва.
Неслуха ён так пакінуў,
хай расьце на сваё шчасьце;
пачакаў яшчэ тры ночы
і тры дні яшчэ марудзіў,
55потым зноў пайшоў пабачыць,
тыдзень цэлы прачакаўшы:
толькі дуб яшчэ не вырас,
не ўзыйшло сьвятое дрэва.
Чатырох дзяўчат убачыў,
60выйшлі пяць нявест на бераг.
На лугу траву касілі,
травы росныя зразалі,
на смугой пакрытым мысе,
на туманнай дальняй выспе;
65Што накосяць – пазграбаюць,
пазьбіраюць для прасушкі.
Тут на бераг выйшаў Турсас,
муж з марскіх узьняўся хваляў,
сена ў полымя ён кінуў,
70у агонь прагны, ненажэрны
і пусьціў на попел сена
ды на дым траву сухую.
Засталася толькі кучка
попелу з сухога сена.
75Ён паклаў у попел лісьцік
разам з жолудам дубовым
і зь яго дубочак вырас,
зялёны расток узьняўся,
дзіўнаю паўстаў суніцай,
80узбуяў ды раздваіўся.
Шырока гальлё раськінуў,
густа распусьціў лістоту,
верхавіну ўзьнёс да неба,
увесь сьвет накрыў сукамі,
85хмарам не дае праходу,
плыць аблокам замінае,
засланяе ў небе сонца,
месяц ясны закрывае.
Вось тут мудры Вяйнямёйнен
90пачаў меркаваць ды думаць:
хто ж паваліць дуб магутны,
хто сьсячэ гэтае дрэва?
Цяжка й сумна чалавеку,
рыбам у вадзе журботна,
95калі сонца днём не сьвеціць,
месяц ноч не асьвятляе.
Ды няма на сьвеце мужа,
на зямлі няма асілка,
хто зваліў бы дуб магутны,
100паваліў бы сто вяршыняў.
Тады мудры Вяйнямёйнен
словы гэткія прамовіў:
“Каві, родная матуля,
слаўная дачка прыроды!
105Ты прышлі з вады мне сілу,
бо ў вадзе людзей нямала,
хто зваліў бы дуб магутны,
паваліў бы злое дрэва,
што закрыла сонца ў небе,
110засланіла месяц ясны.”
Тут паўстаў з вады мужчына,
тут герой падняўся з хваляў;
ён не быў надта вялікі
і не надта быў маленькі:
115ростам быў з мужчынскі палец,
не вышэй жаночай пядзі.
Быў той муж у меднай шапцы,
у боты медныя абуты ,
рукі – у медных рукавіцах,
120рукавіцы ў медных знаках,
меднай дзягай апярэзан,
на баку – сякера зь медзі,
тапарышча было з палец,
а сама сякера -- з ногаць.
125Векамудры Вяйнямёйнен
паглядзеў ды падзівіўся:
з выгляду нібы й мужчына,
выглядае, як асілак,
вышынёю толькі з палец,
130ростам з капыток валовы.
Ён сказаў такія словы,
словы гэткія прамовіў:
“Што ж за чалавек ты, хлопец,
што ты будзеш за асілак?
135Ненашмат за сьмерць прывабней,
ад нябогі прыгажэйшы!”
Адказаў мужчына з мора,
з хвалі так герой прамовіў:
“Я і сапраўды асілак,
140муж малы з марскога роду.
Я прышоў твой дуб падсекчы,
дрэва крохкае парушыць”
Векамудры Вяйнямёйнен
у адказ яму прамовіў:
145“Мабыць не зусім прыдатна
скроены дзеля таго ты,
каб вялікі дуб падсекчы,
дрэва страшнае парушыць.”
Толькі ён прамовіў гэта,
150пазірнуў яшчэ разочак,
бачыць – муж пераўтварыўся,
новым стаў -- сапраўдны волат!
Ногі ўпёрліся ў скалы,
галава кранае хмары,
155барада вісіць па пояс,
валасы да пятак зьвісьлі,
сажань цэлы між вачыма,
сажань шырынёй калошы,
паўтары -- каля каленяў,
160цэлых два -- на паясьніцы.
Ён сякеру дбайна точыць,
ён лязо рупліва вострыць,
на шасьці брусочках цьвёрдых,
на сямі тачылах з крэмня.
165Вось пакрочыў ён наперад
лёгкаю хадою пругкай,
разьвіваюцца калошы
ў штанах яго шырокіх.
Зь першым крокам апынуўся
170на пясчанай мяккай глебе,
потым ён нагу паставіў
на карычневую глебу,
з трэцім і апошнім крокам
стаў ля вогненнага дуба.
175Ён ударыў дуб сякерай,
секануў лязом ён вострым,
раз ударыў, два ударыў,
вось і трэці замахнуўся,
іскры сыплюцца з сякеры,
180з дуба полымя шугае,
вось гатовы дуб сьхіліцца,
гнецца чортава ракіта.
І ад трэцяга ўдара
дуб магутны паваліўся,
185на зямлю ракіта ўпала,
і апалі сто вяршыняў.
Дуб камлём на ўсход зваліўся,
а на захад лёг вяршыняй,
поўдзень закідаў лістотай,
190а гальлё пакрыла поўнач.
Хто падняў галінку дуба,
той набыў навекі шчасьце,
хто узяў сабе вяршыню,
стаў навечна чарадзеем,
195хто сабе адрэзаў лісьця,
атрымаў любоў навекі.
Трэскі, што ляцелі з дуба,
ды малыя ашкамёлкі
на хрыбты марскія ўпалі,
200на бязьмежныя абшары,
вецер іх люляў на хвалях,
крутабокія гайдалі,
на хрыбтах марскіх, як лодкі,
караблі ў бурным моры.
205Трэскі ў Пох’ёлу прыгнала.
Маладая дзеўка з Пох’і
хусткі ў моры паласкала
ды свае сукенкі мыла
на каменьні ўзьбярэжным,
210на краю даўгога мыса.
Трэску ўбачыла на хвалях
ды ў кошык палажыла,
занясла яе дадому,
да сябе ў двор прынесла,
215каб зрабіў з той трэскі стрэлы,
чараўнік зрабіў бы зброю.
Як зваліўся дуб вялізны,
як упала злое дрэва,
зноўку сонца засьвяціла,
220засьвяціў і срэбны месяц,
паплылі ў небе хмары,
ды сьхілілася вясёлка
над смугой пакрытым мысам,
над туманнай дальняй выспай.
225І бары страйней паўсталі,
і лясы вышэй узьняліся,
зашумела лісьце, травы,
птушкі зазьвінелі ў лесе,
радасна дразды сьпявалі,
230ды зязюля кукавала.
Ягады павырасталі,
кветак залатых паляны,
травы вырасьлі паўсюдна,
узьніклі розныя расьліны.
235А ячмень не прарастае,
няма парасткаў каштоўных.
ВекамудрыВяйнямёйнен
ідзе, крочыць задуменна
ўскрайкам сіняе затокі,
240краем сіняга абшару.
Там знаходзіць шэсьць зярнятак,
сем зярнятак падымае
зь берага тае затокі,
зь мяккага пяску марскога.
245У кашэль схаваў з куніцы,
ў скурку залатой вавёркі.
Стаў ён засяваць дзяляну,
расьсяваць па полю зерне,
побач з студняй Калевалы,
250на краю паляны Осма.
Ды сініца прасьпявала:
“ Не ўзыйдзе ячмень у Осма,
Калевы авёс не ўстане,
не расчышчына там поле,
255ды не высечаны лес там,
і не выпалена ляда.”
Векамудры Вяйнямёйнен
зладзіў вострую сякеру,
высек пожаг неабсяжны,
260велізарную падсеку.
Высек дрэвы ўсе пад корань,
а бярэзіну пакінуў,
каб маглі садзіцца птушкі,
каб зязюля кукавала.
265Прыляцеў арол нябесны,
з самых дальніх даляглядаў
паглядзець такое дзіва:
“Для чаго яе пакінуў,
гэту стройную бярозу,
270гонкі ствол яе не зрэзаў?”
Стары Вяйнямёйнен мовіў:
“Для таго яе пакінуў,
каб маглі садзіцца птушкі,
каб зьлятаў арол нябесны.”
275І сказаў арол нябесны:
“ Вельмі добра, што зрабіў так,
што расьці яе пакінуў,
гонкі ствол яе не зрэзаў,
каб адпачывалі птушкі,
280каб я сам туды садзіўся.”
Тут арол ударам моцным
высек вогненныя іскры.
Успаліў паўночны вецер,
полымя раздзьмуў усходні,
285выпаліў дашчэнту ляда,
спапяліў усё навокал.
Тады стары Вяйнямёйнен
адшукаў тых шэсьць зярнятак,
сем зярнятак у кішэні,
290ў сумцы, зробленай з куніцы,
з залатой лапкі вавёркі,
з гарнастая скуркі тонкай.
Стаў ён засяваць дзяляну,
расьсяваць па полю зерне,
295кажучы такія словы:
“Сею, расьсяваю зерне,
сыплю я праз пальцы творцы,
ўсемагутнага далоні,
каб расло на гэтай глебе,
300каб узыйшло тут, на паляне.
Валадарыня палеткаў
і паляны гаспадыня,
абудзі зямлю да працы
дай ты глебе урадлівасьць,
305і не высіліцца глеба,
і ніколі не зьбяднее,
калі ад дачок прыроды
ёй надасца моц і сіла!
Ты, зямелька, абудзіся
310ты не сьпі, палетак божы!
Парасткі пусьці павышай,
умацуй сьцяблы у росьце!
Хай уздымуцца адросткі,
каласоў хай безьліч выйдзе,
315на маіх палях, палетках,
за маю цяжкую працу!
“Гэй ты, Укка, бог вярхоўны,
гэй ты, бацька наш нябесны,
што кіруе навальніцай,
320хмарамі што валадарыць!
Ты зьбяры на хмарах раду,
у сьвятле нябесным ясным,
прыгані з усходу хмару,
з поўдня прыгані другую,
325з захаду гані аблокі,
з поўдня дажджавыя хмары!
Хай пальецца зь неба дожджык,
мёд нябесны з хмар на глебу,
на ячменныя палеткі,
330каб зазелянелі гоні!”
Тады Укка, бог вярхоўны,
валадар усіх аблокаў
стаў трымаць на хмарах раду,
у сьвятле нябесным ясным.
335Ён прыгнаў з усходу хмару,
з поўдня ён прыгнаў другую,
з захаду нагнаў аблокаў,
з поўдня -- хмараў навальнічных,
Чараду ўсіх гэтых хмараў
340ён пасутыкаў краямі,
ды праліў дажджом на глебу,
мёдам на зямлю з-пад неба,
на ячменныя палеткі,
каб зазелянелі гоні.
345І паўстаў ячмень вусаты,
і ўзьняў сьцяблы высока,
зь мяккай урадлівай глебы,
што дагледзеў Вяйнямёйнен.
Вось ужо два дні праходзяць
350ды тры ночы пралятаюць,
скончыўся і цэлы тыдзень,
тады Вяйнямёйнен выйшаў
свой пасеў пайшоў пабачыць,
сваю ніву, сваё поле,
355дзе ён працаваў нястомна.
Вырас там ячмень выдатны,
ў шэсьць бакоў пусьціў калосьсе,
і па тры вузлы сьцябліны.
ВекамудрыВяйнямёйнен
360стаіць, ніву азірае,
тут вясеньняя зязюля
ўбачыла бярозу ў полі:
“Для чаго ты тут пакінуў,
гэту стройную бярозу?”
365Мовіў стары Вяйнямёйнен:
“Для таго я тут пакінуў
гонкую бярозу ў полі,
каб на ёй ты кукавала.
Пакукуй ты нам, зязюля,
370пазьвіні, залатагрудка,
пагукай нам , срэбнагрудка,
меднагрудка, ты паклікай,
на сьвітанку, адвячоркам,
пакукуй сьпякотным поўднем,
375ты пра славу майго сьвету,
пра красу лясоў цудоўных,
берагоў маіх багацьце,
хлебародныя палеткі!”