Калевала
пераклад на беларускую Якуба Лапаткі
РУНА ПЯЦІДЗЕСЯТАЯ
Мар’ята, калевальская дзяўчына, з’ела бруснічыну, зацяжарыла і нарадзіла сына (1—350). Хлопчык нечакана знікае, але празь некаторы час яго знаходзяць у балоце (351 –424). Каб ахрысціць дзіцёнка запрашаюць старога, але той адмаўляецца хрысціць дзіцёнка, чый бацька невядомы, таму трэба яшчэ высветліць, можа гэтага хлопчыка нельга пакідаць у жывых (425 – 440). Тут прыходзіць Вяйнямёйнен і кажа, што дзіўны хлопчык павінен памерці, але малы дакарае Вяйнямёйнена за такі жорсткі і несправядлівы прысуд (441 – 474). Дзед нарэшце хрысціць дзіця і прадракае, што той будзе каралём Карэліі. Вяйнямёйнен злуе і крыўдуе. Ён ідзе прэч, кажучы, што яшчэ спатрэбіцца свайму народу, каб стварыць новае Сампа і кантэле. Ён адплывае на меднай лодцы за небакрай, пакідаючы свае цудоўныя песні і кантэле народу (475 – 512). Заключны спеў (513 – 620).
Мар’ята, краса-дзяўчына,
была меньшаю ў доме,
бацькі слаўнага сялібе,
у пакоях любай маці.
Пяток ланцужкоў знасіла,
выцерла шасцёра кольцаў,
што з бацькавымі ключамі
на грудзях яе блішчэлі.
Яна сцёрла поўпарога
падалом сваім прыгожым,
ды яшчэ палову бэлькі
гладкаю сваёй хусцінай,
вушакоў амаль палову--
рукавом з тканіны тонкай,
усю падлогу пратаптала,
чаравічкамі сваімі.
Мар’ята, краса-дзяўчына,
гэтае дзяўчо малое,
сціплаю была дзяўчынкай
і цнатлівасць зберагала.
Рыбу смачную ўжывала,
мяккую кару з хваінаў,
ніколі не ела яйкі,
бо з курыцай знаўся певень,
а калі баран з авечкай,
дык яна не ела мяса.
Падаіць кароў паслалі,
не пайшла даіць дзяўчына,
словы мовіла такія:
“Непрыстойна гэта дзеве,
мне, карову браць за вымя,
бо з быком яна гуляла,
калі б то была цялушка,
дык не дояцца малыя.”
Жарабка запрог ёй бацька,
не садзіцца дзеўка ў сані.
Тут кабылу брат прывёў ёй,
а сястра яму сказала:
“На кабыле не паеду,
з жарабком яна гуляла.
Дайце жарабя малое,
якому ад роду месяц.”
Мар’ята, краса-дзяўчына,
была дзеўкаю цнатлівай,
даўгакосаю, рахманай
сарамліваю дзяўчынай;
выганяла гурт у поле,
за авечкамі глядзела.
Па гарах ішлі авечкі,
лезлі на гару ягняткі,
ішла дзеўка па ўзлеску,
па алешніку хадзіла,
пад далёкі кліч зязюлі,
пад гуканне залатое.
Мар’ята, краса-дзяўчына,
слухаючы кліч далёкі,
там і села паміж купін,
ягадамі спрэс пакрытых.
Яна села на прыгорку,
словы мовіла такія:
“Кліч, зязюля залатая,
спявай, срэбраная птаха,
валавянная ты грудка.
Ты, нямецкая сунічка,
ты скажы, ці доўга буду
незамужняю пастушкай
па лясных хадзіць палянах
па алешніках зялёных!
Можа год-другі, а можа
Пяць і шэсць гадоў спадраду,
Можа дзесяць год, а можа
ўжо нядоўга засталося?”
Мар’ята, краса-дзяўчына,
доўгі час была пастушкай.
Пастухоўскі лёс паганы,
для дзяўчыны асабліва:
у траве поўзаюць змеі,
яшчаркі ў траве мільгаюць.
Не змяя тут мільганула,
ды не яшчарка прабегла,
ягадка з гары гукнула,
так бруснічынка пазвала:
“Ты вазьмі мяне, дзяўчына,
падбяры мяне, красуня,
у аздобах алавянных,
з падпаяскаю мядзянай,
бо смаўжы мяне схарчуюць,
чорныя пагубяць чэрві!
На мяне глядзелі сотні,
тысячы вакол сядзелі,
тысячы кабет і дзевак,
незлічона маладзёнаў,
і ніхто не дакрануўся,
не забраў мяне з сабою.”
Мар’ята, краса-дзяўчына,
тут наблізілася крышку,
тую ягадку пабачыць,
з купіны ўзяць малую,
узяць прыгожымі рукамі,
пальцамі ўзяць пяшчотна.
Ягадка расла на горцы,
ягадка з чырвоным бокам,
як бруснічына на выгляд,
ды стаяла неяк дзіўна:
знізу браць было высока,
а зь вяршыні было нізка!
Узяла дубец дзяўчына,
збіла ягадку на глебу,
а бруснічына адразу
скочыла на чаравічак,
з чаравічка – на калена,
чыстае калена дзевы,
а зь нявіннага калена --
на сукенку паднялася,
потым і вышэй, на пояс,
з пояса на грудзі дзевы,
а з грудзей ажно да вуснаў,
аж да вуснаў слізганула,
каб адтуль у рот скаціцца,
на язык патрапіць прама,
зь языка ж прама ў горла,
з горла ў жывот спусціцца!
Мар’ята, краса-дзяўчына,
стала ад таго цяжарнай,
зацяжарыла адразу,
нават крыху патаўсцела.
Болей пояс не насіла,
не насіла апаяску,
потайкі хадзіла ў лазню,
бегала туды ўкрадняй.
Маці ў роздуме гадала,
усё думала старая:
“Што з дачкою адбылося,
з нашай птушачкаю любай,
паясы болей не носіць,
і не носіць апаяску,
потайкі ў лазню ходзіць,
бегае туды ўкрадняй?”
Тут сказаў малы дзіцёнак,
вымавіў такія словы:
“Тое з Мар’ятаю нашай
адбылося, што занадта
доўга пасвіла гавяду,
за каровамі хадзіла.”
Чэрава яна цяжкое
доўга ў журбе насіла,
месяцаў і сем, і восем,
нават цэлых дзевяць,
а ў разлік старых бабулек
без паловы было дзесяць.
Вось на месяцы дзясятым
боль апанаваў дзяўчыну:
стаў жывот нібы каменны,
поўніўся жывот пакутай.
Дзеўка маці папрасіла:
“Гэй ты, любая матуля!
Падрыхтуй цёплае месца,
напалі як след пакойчык,
каб пазбавіцца ад болю,
выканаць абрад жаночы!”
Маці так ёй адказала,
так адрэзала старая:
“Прэч, юрлівая паскуда!
Зь кім валялася, паганка?
Ці быў хлопец нежанаты,
ці герой ужо сямейны?”
Мар’ята, краса-дзяўчына,
адказала ёй на гэта:
“Не было ні маладзёна,
ні сямейнага мужчыны.
Узыйшла я на пагорак
і бруснічыну сарвала,
захацела яе зь’есці,
на язык яе паклала,
слізганула яна ў горла,
прама ў жывот упала.
Ад яе цяжарнай стала,
ад бруснічыны салодкай.”
Папрасіла яна бацьку:
“Родны татачка мой любы!
Падрыхтуй цёплае месца,
напалі як след пакойчык,
каб магла я, бедалага,
там пазбавіцца пакуты!”
Бацька ў адказ ёй мовіў,
так сказаў, нібы адрэзаў:
“Прэч, юрлівіца благая,
прэч распусная брыдота!
Да мядзведзяў у мярлогі,
у каменныя пячоры!
Там і зможаш ашчаніцца
вывесці свайго адлюдка!”
Мар’ята, краса-дзяўчына,
адказала так разумна:
“Не юрлівіца благая,
не распусная паганка.
Будзе мой сынок героем,
будзе мужам знакамітым,
усіх герояў пераможа,
Вяйнямёйнена таксама.”
Дзеўку роспач ахапіла,
ну, куды цяпер падацца,
у каго прасіць падмогі?
Так тады яна сказала:
“Пілтці, любая дзяўчынка,
лепшая з усёй чалядні!
Ты спытай у вёсцы лазню,
каля самай рэчкі Сары,
каб магла пазбыцца болю,
я пакутаў невыносных!
Ты бяжы, хутчэй, малая,
гэта пільная патрэба!”
Пілтці, дзеўка-чалядзінка,
словы мовіла такія:
“У каго прасіць я буду,
у каго шукаць падмогі?”
Наша Мар’ята на тое
ёй адразу адказала:
“Ты ў Руотуса спытайся,
у яго ля рэчкі лазня!”
Пілтці, дзеўка-чалядзінка,
паслухмяная дзяўчына,
падганяць яе не трэба
і прасіць не трэба двойчы,
вылецела лёгкай хмаркай,
лёгкім дымам на падворак.
Падабрала свой пярэднік,
у руку падол сабрала,
паімчалася штосілы
да руотусавай хаты.
Ад хады яе паспешнай
скаланаліся ўзгоркі,
узляталі ўгору шышкі,
камяні ў дрыгву зляталі.
Да Руотуса ў хату,
у жытло яна забегла.
Гэты Руотус паганы
еў ды піў зь вялікай пыхай,
сядзеў у кашулі сподняй,
у кашулі палатнянай.
Так спытаў ён за ядою,
злосна з-за стала прамовіў:
“Што,нягодніца, ты скажаш,
ты чаго сюды прыбегла?”
Пілтці, дзеўка-чалядзінка,
у адказ яму сказала:
“Я прыйшла сюды па лазню
каля самай рэчкі Сары,
дзе была б падмога дзеве,
дзе маглі б яе дагледзець.”
Жонка злосная хадзіла
па пакоі рукі ў бокі,
аж маснічыны рыпелі,
пасярод пакоя стала,
так спытала ў дзяўчынкі,
словы мовіла такія:
“А каму ты лазні просіш,
просіш ты каму падмогі?”
Адказала чалядзінка:
“Мар’яце шукаю лазні.”
Жонка, брыдкая кабета,
словы мовіла такія:
“Няма тут, у вёсцы, лазні,
няма лазні каля рэчкі.
Хопіць ёй на лядах лазні,
стайні ў лясу сасновым.
Там юрлівіца хай родзіць,
вылюдкаў сваіх выводзіць:
конь надыхае ёй пары,
хай і грэецца ў той лазні!”
Пілтці, дзеўка-чалядзінка,
тут чуйдух назад пабегла
і прыбегла вельмі хутка.
Дома так яна сказала:
“Няма там у вёсцы лазні,
няма лазні каля рэчкі.
Руотуса баба-брыда
Словы мовіла такія:
“Няма тут, у вёсцы, лазні,
няма лазні каля рэчкі.
Хопіць ёй на лядах лазні,
стайні ў лясу сасновым.
Там юрлівіца хай родзіць,
вылюдкаў сваіх выводзіць:
конь надыхае ёй пары,
хай і грэецца ў той лазні!”
Так мне баба гаварыла,
так паганая сказала.”
Мар’ята, краса-дзяўчына,
тут расплакалася горка,
мовіла такія словы:
“Зараз я ісці павінна,
нібы дзеўка-парабчанка,
як рабыня, ці наймітка
на лясныя тыя ляды,
на паляну сярод лесу!”
Падабрала свой пярэднік,
у руку падол сабрала,
венікам жывот накрыла,
гэтым лісцем жыватворным.
І пакрочыла паспешна,
і панесла боль пякучы
ў той хлеў на лядзе чорным,
у хату Тапіа на горцы.
Словы мовіла дзяўчына,
так прамовіла, сказала:
“Ты прыйдзі, высокі Творца,
Літасцівец, на падмогу
у гэтай нялёгкай справе,
у нялёгкую часіну!
Ты пазбаў дзяўчыну болю,
збаў жанчыну ад пакутаў,
каб ад болю не памерла,
не сканала ў пакутах!”
Як прыйшла яна да стайні,
словы мовіла такія:
“Ты надыхай, любы конік,
цёплай пары ты надыхай,
хай тут стане, як у лазні,
стане горача і парна,
каб адпачыла дзяўчына,
дапамогу атрымала!”
І надыхаў добры конік,
і надыхаў цёплай пары,
каб аблегчыць ёй пакуты;
ад ягонага дыхання
стала цёпла, як у лазні,
нібы там палілі печку.
Мар’ята, краса-дзяўчына,
сарамлівая красуня,
там памылася ўдосталь,
чэрава сваё памыла,
нарадзіла там сыночка
ды нявіннага паклала
да каня на сена прама,
да стаенніка ў яслі.
Сына там яна памыла,
спавіла яго як трэба
і паклала на калені
ў падол сваёй спадніцы.
Сына любага хавала,
гадавала немаўлятку,
яблычак свой залаценькі,
парастачак серабрысты.
На руках яго карміла,
калыхала і насіла.
На калені сына клала,
у падол сваёй спадніцы,
пачала яго расчэсваць,
гладзіць сына па галоўцы.
Знік дзіцёначак з каленяў,
з падала прапаў дзіцёнак.
Мар’ята, краса дзяўчына,
устрывожылася моцна,
пачала шукаць сыночка,
любае сваё дзіцятка,
яблычак свой залаценькі,
парастачак серабрысты.
І пад жорнамі глядзела,
і пад сані зазірнула,
паглядзела і пад сітам,
і пад цэбрам пашукала,
у траве паміж кустамі,
у высокіх мяккіх травах.
Доўга так яна шукала
свайго любага сыночка.
Паміж соснаў на ўзгорках,
на палянах верасовых
верасінкі аглядала,
аглядала кожны кусцік,
карані ядлоўца рвала,
абрывала з дрэў галінкі.
Так яна шукала ўпарта,
хуткаю ішла хадою.
Зорка ёй ішла насустрач,
пакланілася дзяўчына:
“Зорка, божае стварэнне,
можа ведаеш, дзе сын мой,
яблычак мой залаценькі,
маё любае дзіцятка?”
Зорка так ёй адказала:
“Ведала б, ды не сказала б.
Ён стварыў мяне такою,
надзяліў цяжкою доляй,
каб свяціла я ў сцюжу,
каб у цемры век гарэла.”
Так яна шукала ўпарта,
хуткаю ішла хадою.
Месяц трапіўся насустрач,
пакланілася дзяўчына:
“Месяц, божае стварэнне,
можа ведаеш, дзе сын мой,
яблычак мой залаценькі,
маё любае дзіцятка?”
У адказ ёй мовіў Месяц:
“Ведаў бы, ды не сказаў бы.
Ён стварыў мяне няшчасным,
надзяліў цяжкою доляй,
каб не спаў адзін начамі,
днямі ж спаў бы неабудна.”
Так яна шукала ўпарта,
хуткаю ішла хадою.
Сонца ёй ішло насустрач,
пакланілася дзяўчына:
“Сонца, божае стварэнне,
можа ведаеш, дзе сын мой,
яблычак мой залаценькі,
маё любае дзіцятка?”
Сонца так ёй адказала:
“Ведаю, дзе твой сыночак.
Ён стварыў мяне шчаслівым,
доляй надзяліў такою,
каб я золатам звінела
ды зіхцела ясным срэбрам.
Ведаю, дзе твой сыночка!
Ведаю, дзе небарака!
Тваё любае дзіцятка,
яблычак твой залаценькі,
у дрыгве загруз па пояс,
у пяску загруз па плечы!”
Мар’ята, краса-дзяўчына,
у балоце пашукала,
узяла яго з балота
і назад дамоў прынесла.
Вырас Мар’яты сыночак,
вырас хлопчыкам прыгожым.
Толькі вось ніхто не ведаў,
як назваць дзіцёнка трэба.
Маці клікала расточкам,
а падкідышам – другія.
Ахрысціць хацела маці
ды памыць святой вадою.
Віраканнас-дзед сабраўся
ахрысціць таго дзіцёнка.
Тут стары прамовіў слова,
так сказаў і так прамовіў:
“Хлопчык той зачараваны,
не магу хрысціць яго я,
учыніць праверку трэба,
і праверыць, і агледзець.”
А хто хлопчыка агледзіць,
хто праверку яму зробіць?
Векамудры Вяйнямёйнен,
чаразнаўца векавечны,
усё агледзіць і праверыць,
вынесе прысуд разумны.
Векамудры Вяйнямёйнен
вынес вырак немаўляці:
“Раз яго знайшлі у балоце,
ад бруснічыны радзіўся,
закапайце яго ў полі,
побач з купінай высокай,
або кіньце ў балота,
галаву разбіўшы палкай!”
Адказаў тут немаўлятка,
двухтыднёвы абазваўся:
“Гэй, старэча, безгаловы,
неразумец ты бязглузды,
ты дурны прамовіў вырак,
хібна звычай патлумачыў!
Цябе за дурныя дзеі
ды за большыя правіны
ўсё ж не кінулі ў балота,
не разбілі голаў палкай,
хаця ты ў маладосці
прадаў брата ў няволю,
бо хацеў уратавацца,
выкупіцца сам зь няволі.
І пазней цябе не знеслі,
не закінулі ў балота,
хаця ты ў маладосці
маладых тапіў паненак,
у марскіх глыбокіх хвалях,
пад вадой ў чорнай твані!”
Ахрысціў дзед нямаўляці,
блаславіў святой вадою,
назваў каралём карэльскім
і валадаром усеўладным.
Раззлаваўся Вяйнямёйнен,
стаў збянтэжаным і хмурым,
вырашыў пайсці адгэтуль
на марское ўзбярэжжа.
Там пачаў спяваць замовы,
заспяваў апошні раз ён,
наспяваў мядзяны човен,
лодку з меднаю акоўкай.
Сеў ён ля стырна ў чоўне,
на марскі прастор паехаў.
Ён сказаў на развітанне,
словы гэткія прамовіў:
“Час ідзе, і дні мінаюць,
і той дзень настане хутка,
што зноў буду я патрэбны,
зноў пачнуць шукаць і клікаць,
каб я зноў наладзіў Сампа,
новы інструмент наладзіў,
наспяваў ім новы месяц,
сонца новае на неба,
бо без месяца ды сонца
радасці няма на свеце.”
І паехаў Вяйнямёйнен,
так спяваючы паехаў,
у сваім мядзяным чоўне,
лодцы з меднаю акоўкай,
за межы зямлі і неба,
аж за небакрай далёкі.
Там і знік са сваёй лодкай,
Чоўнам з меднаю акоўкай.
Толькі кантэле пакінуў,
ды пакінуў спеў чароўны,
вечную людзям забаву,
дзецям Суомі ўцеху.
***
Пара моцна сціснуць вусны,
прывязаць язык пара мне,
пара гэты спеў закончыць,
скончыць гэтыя паданні.
Адпачыць павінны коні
пасля доўгае дарогі,
слабне нават і жалеза,
выкасіўшы луг вялікі,
плынь сціхае ў патоку,
як мінае лукавіну,
полымя і то згасае,
калі ўсю ноч палала,
чаму ж не заціхнуць рунам,
чаму спевам не заціхнуць,
калі радасна гучалі
ўвесь доўгі цёмны вечар?
Чуў я, што казалі гэтак,
паўтаралі вельмі часта:
“Нават вадаспад магутны
не ўсю ваду злівае,
нават лепшы рунапеўца
не спяе ўсё адразу.
Лепей жа своечасова,
добрай песняю закончыць.”
Так і я паціху скончу,
завяршу паціху спевы,
песні ў клубок зматаю,
у адну звяжу іх вязку,
пакладу ўсе ў свіран
пад запоры касцяныя,
каб не ўцяклі адгэтуль,
і не выйшлі каб ніколі,
пакуль не адчыняць дзверы,
пакуль зубы не расціснуць,
раней, чым язык развяжуць,
вусны не захочуць спеваў.
Што з таго, што я спяваю,
часам і пяю замнога,
свае песні па лагчынах,
па сініх лясах яловых.
Мая маці ўжо сканала,
не жыве ўжо матуля,
і не чуе залатая,
любая мяне не чуе,
чуюць мяне толькі сосны,
елкі слухаюць паважна,
ветла слухаюць бярозы,
усміхаюцца рабіны.
У маленстве без матулі
я застаўся сірацінкай.
Нібы жаваранак вырас,
нібы дрозд, я на каменні;
і нібы жаўрук спяваў я,
нібы дрозд малы ў лесе,
пад дагладам чужаніцы,
мачыхі маёй нялюбай.
І аднойчы бедалагу,
ёй нялюбага дзіцёнка,
выгнала мяне за хату,
за прысценак, за паўночны,
каб забіў халодны вецер
мяне, кволага дзіцёнка.
Я, нібы жаўрук, пусціўся
ў блуканні, нібы птушка,
змоглы па краях чужынскіх;
ледзь хадзіў я па дарогах
і спазнаў я кожны вецер,
і наслухаўся абразаў,
надрыжаўся на марозе
і наплакаўся на сцюжы.
Сустракаю вельмі часта
я нямала люду злога,
што мне кажа злыя словы,
мяне бэсціць, абражае.
Той кляне мяне за голас,
той за словы не ў спадобу,
кажуць, што я шапялявы,
што спяваю без патрэбы,
што зусім спяваю дрэнна,
перакручваю ўсе песні.
Людзі добрыя, прашу вас,
не лічыце тое дзівам,
што нібы спяваю многа,
што спяваю, як дзіцёнак!
Я навуку не праходзіў
у магутных чарадзеяў,
не вучыў чужыя словы,
не прынёс чужынскіх спеваў.
Навучаліся другія,
я ж не мог пакінуць дома
сваю маці без падмогі,
любую сваю ў самоце.
Давялося мне вучыцца
ў сваёй роднай хаціне,
дзе мая матуля прала,
шамацеў у брата гэблік,
калі быў я немаўляткам
у залатанай кашульцы.
Як там ні было, аднак я
спевакам адкрыў дарогу,
даў лыжню, сагнуў галіны
ды сцяжыну абазначыў.
Будзе зараз тут дарога,
ляжа новая сцяжынка,
спевакам таленавітым,
усім лепшым рунапеўцам,
сярод маладога люду,
у падрастаючым народзе.