Калевала

пераклад на беларускую Якуба Лапаткі

РУНА ЧАЦЬВЁРТАЯ

Вяйнямёйнен сустракае ў лесе сястру Ёўкахайнена і прапануе той стаць ягонай жонкай (1-30). Дзяўчына ў сьлязах бяжыць дахаты і расказвае ўсё сваёй матцы (31-116). Маці ўгаворвае дачку не засмучацца, а радавацца і насіць прыгожыя строі (117-188). Дзяўчына ўсё плача і кажа, што не хоча ісьці за старога (189-254). Засмучаная, яна ідзе ў лес, трапляе на незнаёмы бераг мора, яна хоча пакупацца і тоне (255--370). Маці дзень і ноч плача і бядуе па сваёй дачцы (371-518).

Айна, дзева маладая,
Ёўкахайнена сястрычка,
ў лес па венікі выходзіць,
ў гай бярозавых нарэзаць.
Адзін венічак для таткі,
для матулі – другі венік,
і нарэшце трэці венік
братку міламу зьвязала
і пайшла таропка зь лесу
напрасткі пайшла дадому.
Крочыў стары Вяйнямёйнен,
і ў гаі дзяўчыну зьмеціў,
на траве, ў сукенцы добрай.
Так сказаў ён, так прамовіў:
“Не для кожнага, паненка,
толькі для мяне, дзяўчына,
надзявай каралі зь перлаў,
крыжык, надзявай на грудзі,
заплятай касу прыгожа
ты са стужкаю шаўковай.”
Так дзяўчына адказала:
“Для цябе, ці для другога
не надзену я каралі,
заплятаць касу не буду.
Не хачу заморскіх строяў,
не хачу я белых булак,
пражыву ў сукенцы простай,
з аржаным акрайцам хлеба,
ў бацькоўскай роднай хаце,
са сваёй матуляй роднай.”
Ды з грудзей сарвала крыжык,
кольцы з пальцаў пазрывала,
з шыі ськінула маністы
і з касы шпурнула стужку,
аддала зямлі ў ахвяру,
ў падарунак цёмнай пушчы,
а сама дахаты з плачам,
сьлёзы ліючы, пабегла.
Бацька рэзаў панадворку
для сякеры тапарышча:
“Што маё дзіцятка плачаш,
любае дзяўчо, рыдаеш?”
“Ёсьць прычына мне для плачу,
для пякучай горкай скрухі.
Я таму, татуля, плачу,
ў журбе пякучай горкай,
што сарваўся крыжык з шыі,
з паяска ўся аздоба,
срэбны крыжык мой нагрудны,
медныя мае падвескі.”
Працаваў ля брамы брацік,
габляваў дугу зь лясіны:
“Ты чаго, сястрычка, плачаш,
мілая сястра, рыдаеш?”
“Ёсьць прычына мне для плачу,
для пякучай горкай скрухі.
Я таму, братка мой, плачу,
ў журбе пякучай горкай,
што ўпаў пярсьцёнак з пальца,
раскаціліся каралі,
мой пярсьцёнак залаценькі,
серабрыстыя каралі.”
На ганку сястрычка шыла
залаты шырокі пояс:
“Ты чаго, сястрычка, плачаш,
мілая сястра, рыдаеш?”
“Ёсьць прычына мне для плачу,
для пякучай горкай скрухі.
Я таму, сястрычка, плачу,
ў журбе пякучай горкай,
што з броваў падвескі ўпалі,
срэбны – з галавы вяночак,
стужка сіняя з налоб’я,
з косаў шоўк чырвоны выпаў.”
Маці каля клеці лыжкай
з малака вяршкі зьбірала:
“Што маё дзіцятка плачаш,
любае дзяўчо, рыдаеш?”
“Гэй ты, родная матулька,
песьціла мяне, ўскарміла!
“Ёсьць прычына мне для плачу,
для пякучай горкай скрухі.
Вось чаму я, мама, плачу,
горка плачу і рыдаю:
ў лес па венікі я выйшла,
ў гай бярозавы нарэзаць.
Адзін венічак для таткі,
для матулі – другі венік,
і нарэшце трэці венік
братку міламу зьвязала
ды пайшла таропка зь лесу,
напрасткі пайшла дадому.
Осмайнен сустрэўся ў лесе
і сказаў так Калевайнен:
“Не для кожнага, паненка,
толькі для мяне, дзяўчына,
надзявай каралі зь перлаў,
крыжык, надзявай на грудзі,
заплятай касу прыгожа
ты са стужкаю шаўковай.”
Я з грудзей сарвала крыжык,
з шыі ськінула маністы,
стужку сінюю са скроняў,
і чырвоную шпурнула,
аддала зямлі ў ахвяру,
ў падарунак цёмнай пушчы,
а сама яму сказала:
“Для цябе, ці для другога
не надзену я каралі,
заплятаць касу не буду.
Не хачу заморскіх строяў,
не хачу я белых булак,
пражыву ў сукенцы простай,
з аржаным акрайцам хлеба,
ў бацькоўскай роднай хаце,
са сваёй матуляй роднай.”
Адказала маці дзеўцы,
мовіла дачушцы слова:
“Не бядуй, мая дачушка,
ты не плач і не журыся!
Год харчуйся чыстым маслам
і спрытней ад іншых станеш,
на другі год еж свініну –
жвавей станеш ад усіх ты,
потым -- блінчыкі зь вяршкамі—
прыгажэй за ўсіх ты будзеш.
Ты да клеці на пагорку
падыйдзі, і там убачыш
ты куфэрак на куфэрку,
скрыня там стаіць на скрыні.
Адчыні куфэрак лепшы,
падымі з узорам вечка,
сем спадніц там сініх будзе,
паясоў шэсьць залачоных.
Іх саткала дзева Сонца,
дзева Месяца зьвязала.
Я гадамі маладымі,
ў маладых, далёкіх летах
раз у ягады хадзіла,
пад гарою у маліны.
Дзева Месяца там ткала,
там вязала дзева Сонца
на ўскрайку сіняй пушчы,
гаю сьветлага на ўзьлеску.
Падыйшла я баязьліва
і спынілася паблізу,
пачала прасіць я ветла,
словы кажучы такія:
“Дочкі Месяца ды Сонца!
Дайце золата і срэбра,
мне, дзяўчынцы, гаратлівай,
дайце беднаму дзіцяці!
Дочкі Месяца ды Сонца
далі золата і срэбра
золата – мне лоб аздобіць
срэбра – бровы ўпрыгожыць.
Кветачкай дамоў прышла я,
радаснай у хату бацькі.
Дзень насіла, два насіла,
а на трэці паськідала,
золата з ілба я стрэсла,
срэбра я зьняла таксама,
ў клець занесла на ўзгорак,
ды схавала ў куфэрак.
Там ляжаць яны і зараз,
я не бачыла іх болей.
Звяжы ты з шоўку стужкі,
залаты вазьмі налобнік,
звонкія каралі зь перлаў,
крыжык залаты на шыю,
потым апрані кашулю,
ільняную адзень зьверху,
ды прыгожую спадніцу
ды яшчэ шаўковы пояс,
ды шаўковыя панчохі,
чаравікі з тонкай скуры.
Запляці палепей косы,
завяжы шаўковай стужкай,
залатых адзень пярсьцёнкаў,
кольцаў залатых на рукі.
Прыйдзеш ты адтуль у хату,
ў прыгожых новых строях
усёй сям’і нашай на радасьць,
усяму роду на уцеху,
нібы кветка ля дарогі,
як маліна на сьцяжынцы,
болей стройнаю ты станеш,
прыгажэйшай, чым заўсёды.
Так матуля ёй сказала,
так прамовіла дачушцы.
Не паслухалася дзеўка,
не пачула тыя словы,
выйшла з хаты са сьлязамі,
па двару пайшла панура.
Мовіла такія словы,
задуменна прамаўляла:
“Што за думкі ў шчасьлівых,
аб чым думаюць шчасьліўцы?
Тыя думкі ў шчасьлівых,
бесклапотных тыя думкі,
плешчуць ціха, нібы хвалі,
быццам хвалі ў начоўках.
Што за думы ў няшчасных,
думкі качкі гарацешнай?
У няшчасных тыя думы,
думкі качкі гаратлівай,
як сумёт вясной пад горкай,
як вада ў студні цёмнай.
Вельмі часта мая думка,
часта думка дзевы слабай,
па засохлых травах ходзіць,
маладым блукае лесам,
ідзе полем баязьліва,
па кустарніках кружляе,
а сама чарней ад дзёгцю,
думка не бялей ад сажы.
Мне было б багата лепей,
і зусім, напэўна, лепей
на сьвет божы не радзіцца,
не дажыць да дзён дарослых,
мне да гэтых дзён няшчасных
на няшчасным гэтым сьвеце.
Шостай ноччу каб памерла,
ці на восьмую сканала,
мне б тады было патрэбна
палатна ўсяго кавалак ,
ды кавалачак зямелькі,
крыху матчынага плачу,
бацькавага – ледзь паменей,
ды ад брата ні сьлязінкі.
Дзень, другі дзяўчына плача.
Маці зноў яе спытала:
“Ты чаго, дачушка, плачаш,
што рыдаеш, бедалага?
“Я рыдаю, бедалага,
і ўвесь век свой плакаць буду,
што мяне ты не шкадуеш,
аддаеш саё дзіцятка
быць старому за апору,
састарэламу на ўцеху,
быць лядачаму падтрымкай,
быць старому абаронай.
Лепей бы ты загадала
мне пад хвалямі глыбока
стаць марскім сігам сястрою,
рыбам вадзяным сястрою,
лепей заставацца ў моры,
жыць пад хвалямі глыбока,
быць марскім сігам сястрою,
рыбам вадзяным сястрою,
чым апораю для дзеда,
для старога абаронай.
Аб шкарпэтку ён спаткнецца,
праз сучок не пераступіць.
Тут яна пайшла на горку
ды зайшла там ў кладоўку,
скрынку лепшую адкрыла
і знайшла пад вечкам яркім,
залатых шэсьць апаясак,
сем спадніц сьляпуча сініх,
усе спадніцы апранула,
паясы падперазала,
золата на бровы ўсклала,
срэбрам валасы ўбрала,
сінім шоўкам абвязала,
косы – стужкаю чырвонай,
і пакрочыла паціху,
праз паляну ды праз поле,
праз балоты ды раўніны,
дзікія лясныя нетры.
А сама сьпявала ціха,
крочыла і прыпявала:
“Так балюча рэжа сэрца,
так галава цяжкою стала,
ды бальней ужо не будзе,
болей не сцяжэюць скроні,
калі, бедная, сканаю,
тут і зьгіну, небарака,
ад сваёй тугі вялікай,
неадольнай чорнай скрухі.
Мусіць час ужо настаў мой
гэты белы сьвет пакінуць,
час у Маналу спусьціцца,
ў Туанелу мне навечна.
Татка мой не засмуціцца,
маці горка не заплача,
і сястрычка не усхліпне,
брат сьлязой не змочыць вочы,
калі я ў ваду звалюся,
упаду да рыб падводных,
у бяздонны вір пад хвалі,
ў чорную бузу марскую.
Дзень і два яна ў дарозе,
ды на трэці дзень нарэшце
дасягнула ўзьбярэжжа,
берагоў марскіх зарослых.
Тут дзяўчыну ноч засьпела,
і накрыла яе цемра.
Вечар тут яна рыдала,
бедавала да сьвітаньня
на ўзьбярэжных мокрых скалах,
ля шырокае затокі.
Раньнім ранкам, на сьвітаньні,
мыс агледзела дзяўчына
і ўбачыла: тры дзевы
там купаюцца ў моры
і пайшда да іх чацьвёртай,
пятай тонкаю галінкай.
Кінула ў лазу кашулю,
на асініну – спадніцу,
на вільготны жвір – панчохі,
чаравікі -- на каменьне,
на пясок – свае каралі,
ськінула пярсьцёнкі з пальцаў.
Над вадой скала блішчэла
золатам далёка ў моры.
Паплыла туды дзяўчына,
да скалы яна імкнецца.
Даплыла яна да месца,
выйшла пасядзець на глыбу,
на валун марскі блішчасты,
дзіўную скалу марскую.
Раптам камень той у мора,
ў бяздоньне пагрузіўся,
і дзяўчына разам з камнем,
Айна са скалою разам.
Так вось птушаня малое
напаткала саю згубу.
Паміраючы сказала,
мовіла на разьвітаньне:
“Я пайшла купацца ў моры
ды на хвалях пагайдацца,
так я, птушаня, памерла,
так загінула галубка.
Хай ніколі татка родны,
на сваім вяку ні разу
рыбы з гэтых вод не ловіць,
вуды ў хвалі не кідае!
Я ішла на бераг мыцца,
прыйшла ў моры пакупацца,
тут я, птушаня, памерла,
так загінула галубка.
Хай ніколі тут матуля,
на сваім вяку ні разу
не бярэ вады для цеста,
з хваляў роднае затокі!
Я ішла на бераг мыцца,
прыйшла ў моры пакупацца,
тут я, птушаня, памерла,
так загінула галубка.
Хай ніколі братка родны,
на сваім вяку ні разу
каня ў моры не напоіць,
у гэтым месцы баявога!
Я ішла на бераг мыцца,
прыйшла ў моры пакупацца,
тут я, птушаня, памерла,
так загінула галубка.
Хай сястра мая ніколі,
на сваім вяку ні разу
тут не мыецца вадою,
каля роднага прычалу,
бо ўся вада ў затоцы --
гэта кроў з дзявочых жылаў,
а ўсе рыбы ў гэтым моры –
то дзяўчыны беднай цела,
а хмызьняк той узьбярэжны –
гэта костачкі дзяўчыны,
а ўзьбярэжныя ўсе травы –
з валасоў маіх дзявочых.”
Так сканала тут дзяўчына,
так загінула галубка.
Хто ж прамовіць гэта слова,
сумную зьнясе вясьціну,
ў славуты дом дзяўчыны,
на шырокі панадворак?
Сам мядзьведзь прамовіць слова,
сумную зьнясе вясьціну!
Ды не зьнёс мядзьведзь вясьціну:
напаў на гавяды статак.
Хто ж цяпер прамовіць слова,
сумную зьнясе вясьціну,
ў славуты дом дзяўчыны,
на шырокі панадворак?
Воўк прамовіць гэта слова,
сумную зьнясе вясьціну!
Ды не зьнёс і воўк вясьціну:
напаў на авечы статак.
Хто ж яшчэ прамовіць слова,
сумную зьнясе вясьціну,
ў славуты дом дзяўчыны,
на шырокі панадворак?
Вось ліса прамовіць слова,
сумную зьнясе вясьціну!
Не данесла й ліса зьвестку:
на гусей яна напала.
Хто ж, нарэшце скажа слова,
сумную зьнясе вясьціну
ў славуты дом дзяўчыны,
на шырокі панадворак?
Заяц гэта слова скажа,
сумную зьнясе вясьціну!
Заяц адказаў адважна:
“Муж трымае сваё слова!”
І пабег, панёсься заяц,
шпаркім скоскам доўгавухі.
Бег імкліва крывароты,
хуткай птушкай крываногі
да славутай той сядзібы,
на шырокі панадворак.
Хутка падляцеў да лазьні,
ля парога супыніўся,
дзевак поўна у той лазьні,
і ў руцэ у кожнай венік:
“Мо сьпяшаешся ў суп ты,
касавокі, на жарніцу,
гаспадару на вячэру,
гаспадыні на сьняданак,
дачцы іхняй на спажыву,
ды падсілкавацца сыну?
Заяц так прамовіў дзеўкам,
мовіў гучна вірлавокі:
“Хай сюды прыходзіць Лемпа,
у катлах варыцца вашых!
Я ж прышоў, каб вам данесьці,
вам паведаміць вясьціну,
што загінула дзяўчына,
з зашпілкаю алавяннай,
ды са срэбранай аздобай,
з паяском у медных ніцях,
сярод вёрткіх марскіх хваляў,
у глыбінях неабсяжных,
каб там стаць сігам сястрычкай,
рыбам вадзяным сястрою.”
Як пачула тое маці,
зарыдала па дачушцы,
што ёсьць моцы ўзгаласіла,
паўтарала ў жалобе:
“Гэй вы маткі-бедалагі,
на вяку сваім ніколі
не люляйце вы дачушак,
вы не гушкайце дзяўчынак,
не гадуйце родных дзетак,
каб сілком аддаць іх замуж,
як я, бедная, ўзрасьціла,
любую сваю галубку.”
Маці плача ды галосіць,
сьлёзы горкія ільюцца,
з вачэй сініх беднай маці,
па шчаках бягуць старэчых.
За сьлязой бяжыць сьлязіна,
льецца горкая вадзіца
на пакутніцкія шчокі,
на грудзі няшчаснай маці.
За сьлязой бяжыць сьлязіна,
льецца горкая вадзіца
капае з грудзей няшчасных,
на прыпол сукенкі тонкай.
За сьлязой бяжыць сьлязіна,
льецца горкая вадзіца
з падала сукенкі тонкай,
на чырвоныя панчохі.
За сьлязой бяжыць сьлязіна,
льецца горкая вадзіца,
падае з панчох чырвоных,
на аздобу чаравікаў.
За сьлязой бяжыць сьлязіна,
льецца горкая вадзіца
з залачоных чаравікаў,
прама у зямлю сырую,
на дабро зямлі ліюцца,
а ў ваду – вадзе на радасьць.
Як сьцяклі на глебу сьлёзы,
пацяклі ракою сьветлай,
пацяклі тры ручаіны,
з тых бядотных сьлёз матулі,
ад вачэй яны сьцякалі,
расьцякаліся ад скроняў.
І ў кожным з трох патокаў
вадаспады агнявыя.
Сярод пены вадаспадаў
тры вяршыні ўзьняліся,
а на кожнай той вяршыні
залаты падняўся ўзгорак,
а на кожным тым узгорку
вырастала па бярозе ,
а на кожнай той бярозе
залатыя тры зязюлі.
Тры зязюлі кукавалі:
вось “любоў, любоў” кукуе,
вось “жаніх, жаніх!” гукае,
трэцяя гукае: “радасьць!
Што “любоў, любоў!” кукуе
ўсе тры месяцы сьпявала
той дзяўчыне, што ў моры
без каханьня патанула.
Што “жаніх, жаніх!” гукала
аж паўгода кукавала
жаніху, які застаўся
бедаваць адзін гаротнік.
А што “радасьць!” заклікала
ўвесь свой век пракукавала
для няўцешнае матулі,
што да скону будзе плакаць.
Маці так сказала сумна,
слухаючы кліч зязюлі:
“Маці бедная, не слухай
надта доўга сьпеў зязюлі!
Як зязюля закукуе,
забаліць ад жалю сэрца,
паліюцца з вачэй сьлёзы,
горкая вада на шчокі,
кроплі болей ад гароху,
болей ад зярнят бабовых,
век на локаць скараціцца,
на вяршок паменей станеш,
раней часу састарэеш
ад сьпеваў вясеньняй птушкі.”
↑ Змест