Калевала
пераклад на беларускую Якуба Лапаткі
РУНА ПЯТАЯ
Вяйнямёйнен ідзе да мора, каб злавіць сястру Ёўкахайнена. Яна трапляецца яму на вуду ў выглядзе рыбіны (1 –58). вяйнямёйнен хоча парэзаць рыбіну на кавалкі, але тая высьлізгае з рук і прызнаецца, хто яна такая на самой справе (59 –133). Дарэмна Вяйнямёйнен спрабуе угаварыць яе вярнуцца ды злавіць у нерат (134 – 163). З цяжкімі думкамі ён вяртаецца дадому і атрымлівае ад сваёй маткі параду ехаць сватацца да дачкі Пох’ёлы (164-241).
Вось прайшла паўсюдна чутка,
праляцела пагалоска,
што загінула дзяўчына,
маладая прыгажуня.
Векамудры Вяйнямёйнен
затужыў тугою чорнай,
плакаў вечар, плакаў раньне,
ноч усю праплакаў горка,
што загінула дзяўчына,
маладая прыгажуня,
зьгінула ў бяздонных водах,
зьнікла ў хвалях шумнацечных.
Уздыхаючы ў турбоце,
ён пайшоў з гаротным сэрцам
на ўзьбярэжжа вод блакітных
і такія мовіў словы:
”Унтама, гультай, прачніся,
ды свой сон распавядзі мне,
дзе жыве радзіна Ахта,
дзевы Веллама ў схове?”
Унтама тады прачнуўся,
распавёў свой сон герою:
“Там жыве радзіна Ахта,
дзевы Веллама таяцца,
на краю туманным мысу,
на смугой пакрытай выспе,
ў бяздонных шумных хвалях,
у бузе глыбокай чорнай.
Там жыве радзіна Ахта,
дзевы Веллама ў схове,
у маленечкай хацінцы,
ў цеснай вузенькай каморцы,
побач са скалой пярэстай,
пад каменьнямі ў пячоры.”
Тады стары Вяйнямёйнен
падыйшоў да сваіх лодак,
ды агледзеў свае вуды,
лёску моцную праверыў,
у кашэль паклаў кручочкі,
схаваў вострыя у кішэню,
і пагнаў свой хуткі човен
да краю касы туманнай,
да пакрытай дымкай выспы,
берагоў яе пустэльных.
Добра ён валодаў вудай,
лёскаю валодаў добра,
нератам лавіў ён рыбу.
Апусьціў ў ваду прынаду,
пачакаў і цягне лёску,
медная трасецца вуда,
сьвішча срэбная вяроўка,
залатая лёска грае.
І аднойчы на сьвітаньні,
аднаго дня спазаранку
рыба трапіла на вуду,
пацягнуў таймень за лёску.
Выцягнуў у човен рыбу
і на дно паклаў нясьпешна.
Павярнуў і падзівіўся,
ды такія словы мовіў:
“Што за рыбіну злавіў я?
Не даводзілася бачыць.
Сіг крыху болей шурпаты,
і сьвятлей чырвонапёрка,
і шчупак не такі цёмны,
плаўнікоў няма для самкі,
ды й самцом не выглядае,
вэлюма няма – не дзева,
паяска, каб быць русалкай,
і вушэй – галубкай ў доме,
значыць – гэта рыба сёмга
з-пад марской глыбокай хвалі.
Нож на поясе ў Вяйнё
быў са срэбранаю ручкай.
Нож ён з пояса здымае,
дастае са срэбных похваў,
каб парэзаць тую рыбу,
на кавалкі гэту сёмгу,
сабе крыху на сьняданак,
раньні перакус наладзіць,
згатаваць абед багаты,
ды пакінуць на вячэру.
Толькі сёмгу пачаў рэзаць,
ножам толькі датыкнуўся,
кінулася ў мора сёмга,
скокнула за борт чырвоны,
падалей ад чоўна Вяйнё,
толькі бліснула на хвалі.
Падняла галоўку з мора,
правае плячо над хваляй,
над высокай хваляй пятай,
над магутнай шостай хваляй,
праваю рукой махнула,
падражніла левай ножкай,
на хрыбце ў сёмай хвалі,
на сьпіне хвалі дзевятай.
Так прамовіла адгэтуль,
словы гэткія сказала:
“Гэй ты, стары Вяйнямёйнен!
Я прыходзіла не сёмгай,
каб нажом мяне ты рэзаў,
на кавалкі, нібы рыбу,
сабе крыху на сьняданак,
раньні перакус наладзіць,
згатаваць абед багаты,
ды пакінуць на вячэру.
Мовіў стары Вяйнямёнен:
“Дык прыходзіла навошта?”
“ Я прыходзіла ў твой човен,
каб дамашняй стаць галубкай,
на руках тваіх садзіцца,
жонкай стаць табе навечна,
каб сьцяліць табе пасьцелі,
падбіваць табе падушкі,
хату прыбіраць старанна,
чыста падмятаць падлогу,
каб насіць у хату дровы,
каб тапіць як трэба печку,
пячы смачны хлеб у печцы,
ды мядовыя аладкі,
ды падносіць табе піва,
гатаваць табе абеды.
Я не рыбіна марская,
не ласось з-пад цёмнай хвалі,
колісь я была дзяўчынай,
Ёўкахайнена сястрою,
пра якую ты так марыў,
мроіў цэлы век старэчы.
Гэй, старэча, бесталковы,
Вяйнямёйнен неразумны,
утрымаць мяне не змог ты,
дзеву Веллама марскую,
Ахта любую дачушку!”
Засмуціўся Вяйнямёйнен,
галаву сьхіліў маркотна:
“Ёўкахайнена сястрычка,
ты прыдзі яшчэ разочак!”
Болей не прышла ніколі,
за ўвесь век ні разу болей,
апусьцілася у хвалі,
у бяздонныя глыбіні,
у расколіны граніта,
да бліскучых скал падводных.
Векамудры Вяйнямёйнен
пасядзеў у задуменьні,
што рабіць яму тут далей?
нераты свае закінуў,
ўздоўж і ўпоперак пратокі,
пацягнуў па хвалях бурных,
пацягнуў па воднай гладзі,
па затоках ласасёвых,
водах Вяйнёлы глыбокіх,
пацягнуў па мелкіх водах,
па марскіх глыбінях цёмных,
па вірах марскіх бяздонных,
Ёўкалы празрыстых рэчках,
па Лапландыі затоках.
Ён злавіў нямала рыбы,
ды сярод усёй здабычы
не было той мілай рыбкі,
пра якую доўга марыў:
дзевы Веллама чароўнай,
непаўторнай дачкі Ахта.
Вось тут стары Вяйнямёйнен
затужыў і зажурыўся,
шапку зьбіў набок і мовіў,
ён сказаў такія словы:
“Вох, дурны я, неразумны,
недарэчны небарака!
Быў калісьці ў мяне розум,
ды была ў мяне развага,
ды паблажлівае сэрца --
ўсё было мінулым часам.
Але гэтаю парою,
ў старым узросьце гэтым,
у канцы жыцьця даўгога
ўсе думкі пазьбягалі,
пазьнікала ўся развага,
ўсё ідзе не так, як трэба.
Тая, пра каго я марыў
паўжыцьця чакаў сустрэчы,
дзева Веллама марская,
той дзіцёнак шумнай хвалі,
што сабе хацеў у жонкі,
вернаю жыцьця сяброўкай,
трапілася мне на вуду,
нават пабывала ў чоўне --
утрымаць яе не змог я,
ды дамоў занесьці хутка,
ўпусьціў яе ў мора,
ў цёмныя марскія хвалі.”
І стары ў дарогу рушыў,
уздыхаючы гаротна.
На шляху да роднай хаты,
ён такія словы мовіў:
“Мне зязюлі кукавалі,
некалі гукалі радасьць
вечарам і раньнім раньнем,
і апоўдні кукавалі.
Што ж іх галасы замоўклі,
куды зьнік напеў чароўны?
Надарваўся смуткам голас,
песьні ўсе зьвяла турбота.
Вось таму і не куваюць,
не пяюць мае зязюлі
мне на радасьць кожны вечар,
ды на ўцеху мне ўраньні.
І мне зараз невядома,
што рабіць і як далей жыць,
як пражыць на гэтым сьвеце,
па зямлі хадзіць па роднай.
Каб жывая была маці,
родная была б здарова,
мне б яна і падказала,
як застацца моцным духам,
не зламацца ад журботы,
ад турботаў не загінуць
у часы мае цяжкія,
ў часы тугі пякучай.”
Абудзілася ў магіле
ды з-пад хваляў адказала:
“Твая маці не памерла,
і здаровая пакуль што,
і табе яна падкажа,
як пражыць далей на сьвеце,
не зламацца ад журботы,
ад турботаў не загінуць
у часы мае цяжкія,
ў часы тугі пякучай:
бяры ў Пох’ёле нявесту,
там палепей ёсьць дзяўчаты,
удвая там больш прыгожых,
у пяць, у шэсьць раз – болей жвавых
ад няўклюдных дзевак з Ёўкі,
ад лапландзкіх дзеў лянівых.
Там, сыночак, і сасватай
з Пох’і лепшую дзяўчыну,
ты з абліччам мілавідным,
станам гожым і павабным,
каб была на ногі лёгкай,
ды ўвішнаю у працы.”