Калевала
пераклад на беларускую Якуба Лапаткі
РУНА ПЯТНАЦЦАТАЯ
Дома з пакінутага Леммінкяйненам грабеньчыка пачынае капаць кроў, маці здагадвецца, што сын забіты. Яна ідзе ў Пох’ялу і пытаецца ў строй Лоўхі, куды яна падзела Леммінкяйнена. (1-62) Лоўхі спачатку адпіраецца, але потым расказвае, якое заданьне яна дала Леммінкяйнену. Сонца паказвае месца, дзе знаходзіцца забіты Леммінкяйнен. (63 –194) Маці Леммінкяйнена з даўгімі граблямі ідзе ў царства мёртвых Туанелу і выграбае з вадаспада ўсе кавалкі сына, складвае іх і з дапамогай заклінаньняў ды зёлак вяртае сына да жыцьця. (195 –554) Апрытомнеўшы, Леммінкяйнен расказвае маці пра свае прыгоды і вяртаецца зь ёю дадому. (555-650)
Леммінкяйнена матуля
дома сына ўспамінае:
”Дзе сынок мой Леммінкяйнен,
дзе мой Каўка прападае?
Не чуваць, каб ён вярнуўся
са сваіх прыйшоў вандровак.”
І не ведала старая,
не магла і здагадацца,
дзе яе сынок блукае,
па якіх дарогах ходзіць:
па барах сасновых чыстых,
па палянах верасовых,
па марскіх высокіх хвалях,
па хрыбтах марскіх бурлівых?
Можа недзе ён ваюе,
можа бой вядзе сьмяротны
у крыві ўвесь па калена,
увесь скрываўлены, у ранах?
Кюліккі, красуня жонка,
усе вочы праглядзела
у сядзібе Каукаміелі,
Леммінкяйнена пасадзе.
На грабеньчык паглядала
і ўвечары, і ўраньні.
Вось аднойчы спазаранку,
на сьвітаньні дня благога,
кроў закапала са шчоткі,
з грабянёчка на падлогу.
Кюліккі, красуня жонка,
словы мовіла такія:
”Недзе зьгінуў муж мой любы,
Каўкаміелі мой загінуў
на глухой дарозе нейкай,
на няведамай сьжынцы,
бо струменіць кроў са шчоткі,
з грабянёчка на падлогу!”
Леммінкяйнена матуля
паглядзела на грабеньчык,
спахмурнела, зарыдала:
”Вохці мне, гаротнай маці,
мне старой, безабароннай:
мой сыночак, бедлага
мой безбацькавіч маленькі
да часоў дажыў нядобрых,
недзе ў бяду ён трапіў,
пэўна недзе ён загінуў,
бо струменіць кроў са шчоткі,
з грабянёчка на падлогу!”
Тут спадніцу падабрала,
узяла падол у рукі,
бегма рушыла ў дарогу,
засьпяшалася штомоцы.
Горы на шляху дрыжэлі,
уздымаліся нізіны,
узвышаліся даліны,
апускаліся ўзвышшы.
Вось дабралася да Пох’і,
пачала пытаць пра сына,
словы мовіла такія:
”Гэй ты, Пох’і гаспадыня,
ты куды сыночка дзела,
дзе схавала Каўкаміелі?”
Лоўхі, Пох’і гаспадыня,
адказала ёй на гэта:
”Я не ведаю, дзе сын твой,
дзе схаваўся, дзе падзеўся.
Я каня яму запрэгла
агнявога ў запрэжку.
Мо пад лёд ён праваліўся,
можа зьмерз недзе на моры,
мо ваўку на зубы трапіў,
да мядзьведзя прама ў пашчу?”
Адказала маці Каўкі:
”Ты ўсё няпраўду кажаш,
бо ваўкі нас не чапаюць,
нас мядзьведзі не кранаюць,
сын ваўка задушыць пальцам,
кулаком мядзьведзя зваліць.
Калі ты не скажаш праўду,
дзе майго сыночка дзела,
выб’ю я ў адрыне дзьверы,
разаб’ю завесы ў Сампа.”
У адказ сказала Лоўхі:
”Я яго пачаставала,
накарміла, напаіла,
дасыта нагадавала,
потым ў лодку пасадзіла,
і паплыў ён па парогах,
дзе ён зараз невядома,
мо’ загінуў бедалага,
ў парогах белапенных,
у шалёных вадакрутах.”
Адказала маці Каўкі:
”Ты ўсё няпраўду кажаш!
Не падманвай мяне болей,
лепей раскажы мне праўду,
дзе падзела калевальца,
ты куды паслала сына?
Або зараз ты загінеш,
і сваю пагібель знойдзеш!”
У адказ сказала Лоўхі:
”Добра, праўду раскажу я:
паляваць лася паслала,
лавіць гордага аленя,
зацугляць каня ліхога,
ды агністага запрэгчы,
лебедзя здабыць паслала,
ды злавіць сьвятую птушку.
Невядома, дзе ён зараз,
мо’ яго насьцігла гібель,
перашкодзіла вярнуцца,
калі не вярнуўся ў Пох’ю,
не прыйшоў прасіць нявесту,
за сябе маю дачушку.”
Маці зноў шукала сына,
зноў па сыне сумавала,
воўкам бегла па балотах,
як мядзьведзь па дзікіх пушчах,
па вадзе плыла, як выдра,
мурашом паўзла па полі,
вожыкам па дальняй выспе,
берагі мінала хутка,
прэч адкідвала каменьне,
моцныя ламала дрэвы,
хмыз таптала непралазны,
гаць гаціла праз балоты.
Сына не знайшла праз тыдзень,
ды яшчэ сем дзён шукала,
запыталася ў дрэваў,
куды зьнік яе сыночак,
і сасна ёй адказала,
дуб ёй у адказ прамовіў:
”Мала мне сваіх турботаў?
Што мне да твайго дзіцяці?
Створаны я на пакуты,
дні мае праходзяць ў бедах:
высякаюць зь мяне шулы
ды сякуць мяне на дровы,
у асецях дровы паляць,
ды выпальваюць на лядах.”
Сына не знайшла праз тыдзень,
ды яшчэ сем дзён шукала
і сустрэлася з дарогай.
Запыталася матуля:
”Гэй ты, божая дарога!
Ты не бачыла сыночка,
залаты мой не праходзіў,
срэбраны мой не трапляўся?”
Ёй дарога адказала,
Мовіла такія словы:
”Мала мне сваіх турботаў?
Што мне да твайго дзіцяці?
Я гаротная дарога,
створаная на пакуты:
бегаюць па мне сабакі,
капытамі коні топчуць,
людзі ботамі дратуюць,
ды абцасамі ўціскаюць.”
Сына не знайшла праз тыдзень,
ды яшчэ сем дзён шукала,
месяц ёй насустрач выйшаў,
маці ў месяца спытала:
”Месяц, божае стварэньне,
ты не бачыў майго сына,
залаты мой не праходзіў,
срэбраны мой не трапляўся?”
Месяц, божае стварэньне
у адказ сказаў жанчыне:
”Мала мне сваіх турботаў?
Што мне да твайго дзіцяці?
Я няшчаснае стварэньне,
створанае на пакуты:
уначы адзін блукаю,
ды сьвячу марознай ноччу,
я не сплю зімой халоднай,
а ўлетку я зьнікаю.”
Сына не знайшла праз тыдзень,
ды яшчэ сем дзён шукала,
сонца ёй насустрач выйшла,
маці ў сонца запытала:
”Сонца, божае стварэньне,
ці не бачыла сыночка,
залаты мой не праходзіў,
срэбраны мой не трапляўся?”
Сонца ведала пра тое,
яснае ў адказ скзала:
”Твой няшчасны сын загінуў,
лютай сьмерцю, бедалага,
у Маналы патоку вечным,
у чорнай рэчцы Туанелы
ён паплыў праз вадаспады,
праз каменьні ўніз па рэчцы
на прасторы Туанелы,
у нетры Маналы падземнай.”
Леммінкяйнена матуля
плакала ды бедавала,
потым кавалю сказала:
“Слаўны майстра Ілмарынен,
ты, кавальнік Векамудры,
папрацуй жа ты і сёньня,
выкуй граблі зь меднай ручкай,
зубы ім зрабі з жалеза
даўжынёю ў сто сажняў,
у пяць разоў даўжэй грабільна!”
Слаўны майстра Ілмарынен,
Векамудры той кавальнік,
выкаваў ёй граблі зь медзі,
ды зрабіў з жалеза зубы
даўжынёю па сто сажняў,
у пяць разоў даўжэй грабільна.
Леммінкяйнена матуля
узяла цяжкія граблі
і пайшла да Туанелы,
молячы сьвятое сонца:
“Сонца, божае стварэньне,
ты самому Творцу сьвеціш,
моцна пасьвяці, пагрэй ты,
каб туман узьняўся цёмны,
пасьвяці яшчэ мацней ты,
ды прысьпі народ падземны,
Маналы народ зьнясіль ты,
хай засьне ўся Туанела!”
Сонца, божае стварэньне,
што самому Творцу сьвеціць,
ля дупла бярозы села,
на алешыну крывую.
Пасьвяціла ды пагрэла,
каб туман узьняўся цёмны,
і штомоцы пасьвяціла,
ды прыспала люд падземны,
царства Маналы глыбокай:
юнакоў са зброяй грознай,
сталых дзецюкоў дасьпешных
ды старых дзядоў зь кіямі.
Потым зноўку паднялося,
у сіняе ўзьляцела неба
на сваё старое месца,
у старадаўнюю хаціну.
Леммінкяйнена матуля
свае граблі ўхапіла,
пачала шукаць сыночка
ў бурлівым вадаспадзе,
у патоку белапенным,
але не знайшла нічога.
Заграбае ўсё далей,
увайшла ў ваду паціху,
па падвязкі ад панчохаў,
потым і зусім па пояс.
Заграбае ў цёмнай рэчцы,
у Туані шукае сына.
Вось пайшла ўверх па рэчцы,
супраць чорнага патока,
выграбла кашулю Каўкі,
ад тугі счарнела сэрца.
Зноў прайшлася па патоку
і знайшла шкарпэткі з шапкай,
і зайшлося сэрца болем
ад такой знаходкі страшнай.
Вось ніжэй пайшла па рэчцы,
у царства Маналы падземнай,
па рацэ граблямі водзіць,
водзіць папярок, наўскоса,
потым зноўку па цячэньню.
Толькі ў трэці раз удала
сноп вялікі зачапіла
на зубы жалезных грабляў.
Ды не сноп ёй напаткаўся,
лёгкадумны Леммінкяйнен,
прыгажун той Каўкаміелі,
матцы трапіўся на граблі,
за нагу з вады падняты,
за адзін маленькі палец.
Паказаўся Леммінкяйнен,
Калевалы сын бяздумны,
на граблях з вады ўзняты,
на паверхню вод празрыстых.
Шмат чаго там не хапала:
галавы амаль паловы,
сьцёгнаў, рук не даставала,
не было жыцьця самога.
Доўга думала старая,
і ў сьлязах яна сказала:
“А ці можна з гэтых рэшткаў
новага зрабіць героя?”
Крук стары, пачуўшы гэта,
у адказ прамовіў словы:
“Хто загінуў -- жыць не будзе,
не паўстане зноў нябожчык,
бо сігі пажэрлі вочы,
плечы шчупакі аб’елі.
Кінь ты зноў яго ў мора,
у патокі Туанелы,
можа сам ён рыбай стане,
вырасьце кітом вялізным.”
Леммінкяйнена матуля
не сьпіхнула сына ў мора,
зноўку граблі апусьціла,
павяла ў вадзе граблямі
ўздоўж ракі і папярэчна
па патоку Туанелы.
Цягне рукі, цягне чэрап,
ды сьпіны палову цягне,
рэбры выцягнула з мора,
шмат чаго яшчэ злавіла,
вось і можна скласьці цела
маладога Каўкаміелі.
Плоць да плоці прыкладае,
прыстаўляе косць да косьці,
састаўляе частку з часткай,
жылы між сабой злучае.
Сухажыльле моцна вяжа,
зьвязвае канцы з канцамі,
заклінае ніткі жылак,
словы кажучы такія:
“Гэй, Суанетар-багіня,
гожая царыца жылак,
праля моцных сухажыльляў
зь медным хуткім вераценцам
з праліцай сваёй прыгожай,
з круглым колам хуткабежным!
Ты прыйдзі на дапамогу,
на мой кліч хутчэй з’явіся,
прынясі мне розных жылак,
скуры прынясі кавалкі,
каб зьвязаць надзейна жылы,
моцна завязаць канцамі
на жахлівых гэтых ранах,
што на целе бедным зеўраць!
Калі ж гэтага не хопіць,
дзева ёсьць на небасьхіле,
ёсць у медным чоўне дзева,
човен той пакрыты медзьдзю.
Ты прыдзі сюды , дзяўчына,
на зямлю сыдзі зь нябёсаў,
праплыві на лодцы ў жылах,
праплыві па частках цела,
па касьцях яго зламаных,
ды прайдзі па рваных ранах!
Жылы пакладзі на месца,
дзе раней яны ляжалі,
жылы большыя зашый ты,
вены ты складзі старанна,
ды зьвяжы малыя жылы,
сухажыльле сшый таксама.
Вострую вазьмі іголку,
з тонкаю ядвабнай ніткй,
зацыруй іголкай мяккай,
мякькім вастрыём сьвінцовым,
усе канцы сьцякні іголкай,
абматай шаўковай стужкай!
Калі ж гэтага не хопіць,
дык ты сам, вялікі Божа,
запражы ў сані коней,
бегуноў сваіх імклівых,
ды ў сваіх стракатых санках
па усіх касьцях праедзь ты,
ды па мясу трапяткому,
праз усе на целе жылкі!
Да касьцей прыкладзі мяса,
прывяжы да жылы жылу,
срэбра пакладзі на косьці,
золата на раны ў жылах!
Там, дзе не хапае скуры,
новая хай нарастае,
дзе парваліся пражылкі,
навяжы пражылак новых,
дзе было шмат крыватоку,
новай далівай крыві ты,
там, дзе косьці не зрасьліся,
нарабі касьцей ты новых,
там дзе пашматана мяса,
зарасьці яго старанна,
прыпасуй шчыльней да месца,
дзе яно раней ляжала,
прыкладзі ты член да члена,
як раней было ў сына!”
Леммінкяйнена матуля
сына так свайго складала,
каб зажыў ён, як дагэтуль,
у сваім былым абліччы.
Жылы ўсе загаварыла,
моцна ўсе канцы зьвязала,
ды маўчыць герой нямотна,
слова вымавіць не можа.
Так тады сказала маці,
словы мовіла такія:
“Дзе мне ўзяць такія зёлкі,
дзе знайсьці такога мёду,
каб мне хворага памазаць,
вылечыць свайго сыночка,
каб ён змог прамовіць слова,
каб ён зноў сьпяваць узяўся?
Гэй ты, пчолка, птах мядовы,
кветак лесавых царыца!
Пашукай у лесе мёду,
прынясі салодкіх кропель
зь нетраў Метсалы духмянай,
зь дзікіх пушчаў Тапіёлы,
з кветачак лясных мядовых,
ды з пахучых траваў летніх,
каб намазаць раны сына,
ацаліць хутчэй дзіцяці!”
Пчолка, птушачка малая,
лёгка крыламі ўзмахнула,
паляцела ў Тапіёлу,
у нетры Метсалы духмянай,
назьбірала мёду з кветак,
мёд на языку зварыла;
мёд зьбірала з шасьці кветак,
з сотні траваў меданосных.
Пчолка гучна загудзела,
прыляцела хутка з шумам,
поўная салодкім мёдам,
з пер’ямі ў пахучым мёдзе.
Леммінкяйнена матуля
ўзяла ад пчолкі зельле,
пачала лячыць нябогу,
стала правіць небараку;
не дапамаглі ўсе мазі,
не загаварыў хлапчына.
Папрасіла маці пчолку:
“Пчолка, птушачка малая,
ты зьлятай у край далёкі,
за дзявятым сінім морам,
на вялікую на выспу,
у мядовую краіну,
у новую хаціну Туры,
Палвайнена дом без даху!
Ёсьць там шмат мядоў гаючых,
шмат цудоўных ёсьць там зёлак,
што вылечываюць жылы,
іншыя ўсе члены правяць.
Прынясі мне такой мазі,
прынясі гаючых зёлак,
каб накласьці іх на раны,
залячыць навечна болькі!”
Пчолка, лёгкі чалавечак,
зноў імкліва паляцела
за дзевяць далёкіх мораў,
за дзясятага палову.
Дзень ляцела, два ляцела,
трэці дзень ляцела пчолка,
на траве не спачывала,
не садзілася на лісьце.
Вось да выспы даляцела,
да мядовай да краіны,
да агністых вадаспадаў,
пеністых сьвятых парогаў.
Там варылі мёд гаючы,
гатавалі зёлкі-лекі
у гарлачыках маленькіх,
у збаночках невялічкіх,
глыбінёй зь вялікі палец,
шырынёй з канец мезенца.
Пчолка, лёгкі чалавечак,
там набрала розных мазяў.
Не прайшоў і міг кароткі,
не прайшло адно імгненьне,
прыляцела зь мёдам пчолка,
села вельмі асьцярожна:
шэсьць гарлачыкаў у лапках,
сем збаночкаў за сьпіною
поўных цудадзейных лекаў
ды гаючых розных мазяў.
Леммінкяйнена матуля
сына лекаваць узялася,
брала дзевяць розных мазяў,
восем розных цуда-зёлак,
ды няма карысьці ад лекаў,
не дапамагае зельле.
Маці зноў тады сказала,
словы мовіла такія:
“Пчолка, птушачка з паветра!
Трэці раз зьлятай за зельлем,
паляці высока ў неба,
за дзявятыя нябёсы!
Шмат ёсьць там мядоў салодкіх,
розных там мядоў бязьмерна,
імі Творца лекаваўся,
спажываў іх Усявышні,
ратаваў сваіх дзіцятак
ад хваробы чорнай сілы.
Памачы ў мядок ты крылы,
сваё пер’е ў мёд салодкі,
прынясі на крылах мёду,
на сьпіне гаючых зёлак,
каб накласьці іх на раны,
залячыць навечна болькі!”
Пчолка, кемлівая птушка,
словы мовіла такія:
“Як жа мне туды дабрацца,
мне слабому чалавечку?”
“Трапіш ты на неба проста,
даляціш туды выдатна:
вышэй месяца, пад сонцам,
між дзівосных зор нябесных.
У самы першы дзень палёту
месяца брыво кранеш ты,
на другі дзень дакранешся
да Мядзведзіхі лапаткі,
а на трэці ўзьляціш аж
да сьпіны сямісузор’я,
застанецца шлях нядоўгі,
там кароткая дарога
да сьвятога месца Бога,
да жытла яго сьвятога.”
З купіны ўзьляцела пчолка,
меданосіца ўзьнялася,
крыльцамі заварушыла,
панясьлі ў неба крылы
над падвор’ем месяцовым,
каля сонечнай сялібы,
ля Мядзьведзіхі лапаткі,
да сьпіны сямісузор’я,
у сьвятыя сьвірны Бога,
прама ў божыя каморы.
Гатаваліся там лекі,
там выварваліся мазі
ў залатых гаршчаках багатых,
у чыгунках багатых срэбных.
Мёд варыўся пасяродку,
па баках кіпела масла,
гатавалі мяды ўлетку,
тлушчы ўзімку гатавалі.
Пчолка, птушачка паветра,
там набрала многа мёду,
мёду, як магла набрала.
Праз кароткае імгненьне
пчолка зь мёдам прыляцела,
села вельмі асьцярожна:
сто ражкоў нясла ў лапках,
тысячу гаршэчкаў розных,
у адных быў мёд з вадою,
лекаў поўныя другія.
Леммінкяйнена матуля
мёду ў рот тады набрала,
на язык узяла паспытаць,
добрымі ўсе прызнала:
“Мазь такая, як і трэба,
усемагутнага прымочкі,
імі Бог загойваў раны,
Творца лекаваў хваробы.”
Маці сына націрае,
усяк бяздольнага лякуе:
мажа косьці па разломах,
мажа мяса па разрэзах,
знізу мажа, мажа зьверху,
кладзе зёлкі пасяродку.
Так тады яна сказала,
словы мовіла такія:
“Ты паўстань ад сну сыночак,
абудзіся ад дрымоты,
ты сыйдзі са злога месца,
зь месца ўсіх сваіх нягодаў!”
Абудзіўся муж ад сьпячкі,
выбіўся з цяжкой дрымоты,
мог цяпер прамовіць слова,
языком сваім валодаць:
“Пэўна спаў я цэлы тыдзень,
доўга я драмаў, нягоднік,
сон змарыў мяне салодкі,
агарнуў мяне глыбокі!”
Маці так яму сказала,
словы мовіла такія:
“Ты паспаў бы тут і болей,
праляжаў не адзін тыдзень,
калі б не прыйшла матуля,
маці, што цябе насіла.
Ты скажы, мой любы хлопчык,
мне паведай, залаценькі,
як ты ў Манале апынуўся,
ськінутым у Туанелу?”
Лёгкадумны Леммінкяйнен
адказаў сваёй матулі:
“Той пастух у мокрай шапцы,
той сьляпы з краёў дрымотных,
ён сьпіхнуў мяне ў рэчку,
у Маналу мяне адправіў.
Ён дастаў з вады гадзюку,
выцягнуў змяю з вады ён,
на мяне ён гада кінуў,
а я быў безабаронны,
бо не ўмеў лячыць я раны
ад зубоу зьмяі атрутнай.”
Маці так яму сказала:
“Вой, дзіцёнак неразумны!
Ты чараўнікоў лапландзкіх
перачараваць зьбіраўся,
а не ведаеш замовы
ад зубоў зьмяі атрутнай!
Ад вады зьмяі пачатак,
ад марскіх шалёных хваляў,
ад мазгоў узьбярэжнай качкі,
ды ад галавы птушынай.
Плюнула ў ваду вядзьмарка,
Сюэтар плявала ў хвалі,
вада сьлюнькі расцягнула,
сонца потым асьвятліла,
вецер калыхаў на хвалях,
вадзянік люляў паціху,
вынесьлі на берах хвалі,
на зямлю зьмяю марскую.”
Леммінкяйнена матуля
закалыхвала сыночка,
каб зажыў ён, як дагэтуль,
у сваім былым абліччы,
стаў бы нават прыгажэйшым,
прыгажэйшым ды дужэйшым.
А тады спытала ў сына,
што яшчэ яму бракуе?
Адказаў ёй Леммінкяйнен:
“Шмат чаго яшчэ бракуе:
я пакінуў сваё сэрца,
я свае пакінуў думкі
сярод Пох’ялы красуняў,
прыгажуняў незабыўных.
Але гаспадыня Пох’і
не аддасьць сваю дачку мне,
пакуль не ўпалюю качку,
лебедзя таго рачнога,
з водаў рэчкі Туанелы,
са сьвятога вадакрута.”
Так сказала яму маці,
словы прамовіла такія:
“Лебядзёў сваіх пакінь ты,
хай жывуць спакойна качкі
ў патоках Туанелы,
у сьвятых вірах агністых!
Ты ж ідзі да родных гоняў
разам з маткаю няшчаснай!
Будзь удзячны свайму лёсу
ды ўзьнясі падзяку Богу,
што прыйшоў на дапамогу,
што назад цябе прывёў ён
з беззваротнай Туанелы,
з цёмных Маналы хацінаў!
Я нічога не зрабіла б,
не дабілася б нічога
я без божай дапамогі,
без ягонай божай волі.”
Устаў бяздумны Леммінкяйнен
і пашыбаваў дадому
разам з любаю матуляй,
з маткаю сваёй старою.
Тут і застанецца Каўка.
Безразважны Леммінкяйнен
тут пакіне мае сьпевы.
Павяду далей аповяд
я зусім дарогай іншай,
іншыя сьпяю я песьні.