Калевала

пераклад на беларускую Якуба Лапаткі

РУНА ДВАЦЦАТАЯ

У Пох’яле рыхтуюцца да вясельля і забіваюць вялікага быка. (1-118). Вараць піва, разьліваюць па бочках, гатуюць розную страву. (119-516). Потым рассылаюць ганцоў запрашаць на вясельле гасьцей, але Леммінкяйнен запрашэньня не атрымлівае (517-614).

Аб чым зараз засьпяваць нам,
новыя завесьці песьні?
Вось аб чым мы засьпяваем,
новыя пачнём мы песьні:
Пох’ялы застольле ўславім,
чарадзейную бяседу.
Гатавалі пачастунак
цэлы тыдзень для вясельля
ў Пох’ялы хацінах слаўных,
у сьвяцёлках Сарыёлы.
Што ж запасілі да сьвята,
гатавалі да застольля,
поўначы даўгой бяседы,
каб паіць людзей нямала,
каб карміць тыя натоўпы,
што на госьці хутка прыйдуць?
Песьцілі быка карэлы,
фіны тлустага расьцілі;
быў не надта ён вялікі,
так сабе было цяляці:
падмятаў хвастом ён поўдзень,
піў ваду з паўночнай рэчкі!
Рогі меў па сто сажэняў,
паўтараста сажняў пысу.
Лàсіца толькі за тыдзень
у быка шыю абягала,
ластаўка ўвесь дзень ляцела
ў бугая паміж рагамі,
ды і то без адпачынку,
з усяе птушынай моцы.
А вавёрка цэлы месяц
бегла ад хваста да карку,
а да галавы за месяц
дабягаць не пасьпявала.
Вось гарэзнага цяляці,
фінскага быка забралі,
павялі з карэльскіх пашаў
да памежжа дальняй Пох’і.
Сто мужчын трымалі рогі,
морду тысяча цягнулі,
як вялі быка дарогай,
у Пох’ялу з палёў карэльскіх.
Нетаропка бык той крочыў
уздоўж пратокі Сарыёлы,
скуб траву з імшар вакольных,
хмары даставаў сьпіною.
Ды мясьнік не адшукаўся,
каб таго быка зарэзаць,
не знайшлося ў Пох’і мужа,
аднаго з усяго роду,
ні сярод сыноў малодшых,
ні сярод старых герояў.
Тут прыйшоў стары чужынец,
Віраканнас, дзед карэльскі.
Ён сказаў такія словы:
“Ну чакай, бык-бедалага,
я прыйду зь вялікай доўбняй,
колам тым цябе я стукну
прама паміж рог, нягоднік,
так, што ты наступным летам,
шыю павярнуць не зможаш,
ды саваць не будзеш пысу
на палёў гэтых узьмежкі,
ля пратокі Сарыёлы!”
Вось узяўся дзед за справу,
Віраканнас падступіўся,
Палвайнен трымаў жывёлу.
Як матнуў бык галавою,
бліснуў чорнымі вачыма,
паляцеў дзед аж на елку,
зьнік у пушчы Віраканнас,
зьбег у зарасьнік памочнік.
Пачалі шукаць другі раз,
мясьніка паўсюль шукалі:
у Карэліі прыгожай,
на лясных прасторах фінскіх,
на Русі былі ласкавай,
ды ў Швецыі адважнай,
у Лапландыі прывольнай,
на землях магутнай Тур’і,
пашукалі ў Туанеле,
Маналы падземным сьвеце,
ды было ўсё дарэмна,
мясьніка не адшукалі.
Пачалі нанова пошук,
пошукі вялі паўсюдна,
нават на марскіх прасторах,
на марскіх хрыбтах бурлівых.
Чорны муж падняўся з мора,
з глыбіні мужчына выйшаў,
з хваляў выйшаў сьветлапенных,
пасярод абшараў вольных.
Быў асілак не вялікі,
дый не надта быў маленькі:
пад малы мог легчы сподак,
мог у рост стаяць пад сітам.
Гэты дзед жалезнарукі,
гэткі ж волас меў жалезны;
ён насіў шалом каменны,
з камянёў насіў ён боты;
залаты ў руцэ быў ножык
зь меднай ручкаю бліскучай.
Вось такі мясьнік знайшоўся,
адшукаўся муж прыдатны,
фінскага быка забойца,
вялічэзнага страшыдла.
Як толькі быка ўбачыў,
дык скруціў адразу шыю,
зьбіў жывёлу на калені,
на зямлю яе абрынуў.
І ці шмат было здабытку?
Не сказаць, каб вельмі многа:
усяго сто цэбраў мяса,
кілбасы са сто сажэняў,
лодак сем крыві сабралі,
дзежак шэсьць сабралі тлушчу,
для паўночнага вясельля,
для застольля ў Сарыёле.
У Пох’яле стаяла хата,
дом шырокі ды прасторны,
даўжынёй дзевяць сажэняў,
сем сажэняў шырынёю.
Як сьпяваў на даху певень
на зямлі яго не чулі,
як з вугла брахаў сабака
ля дзьвярэй было не чутна.
Гаспадыня Пох’і ўвішна
завіхалася ў хаце,
тупацела па падлозе,
меркавала ды гадала:
“Дзе здабыць мы зможам піва,
ды які напой згатуем,
дзеля гэтага вясельля,
для вясельнага застольля?
Я варыць не ўмею піва,
півавар зь мяне ніякі!”
Дзед стары ляжаў на печы,
зь печы так сказаў дзядуля:
“Піва родзіцца зь ячменю,
з хмелю той напой выходзіць,
ды яшчэ вада патрэбна,
ды агонь няўтольны палкі.
Сын вясёлага гарэзы,
хмель малым у глебу трапіў,
чарвяком туды ўтачыўся,
агнявой крапівы зернем
каля студні Калевалы,
на ўзьмежку нівы Осма.
Малады ўзыйшоў адростак,
парастак малы падняўся,
ускараскаўся на дрэва,
дацягнуўся да вяршыні.
Сеяў дзед ячмень на шчасьце,
на шырокіх гонях Осма.
Узбуяў ячмень багата,
дружна парасткі ўзьняліся
на ўрадлівых лядах Осма,
сына Калевы падсеках.
Час прайшоў зусім кароткі,
і на дрэве хмель усклікнуў,
і сказаў ячмень на полі,
і вада сказала ўголас:
“Калі ж сыйдземся мы разам
калі мы спаткацца зможам?
Паасобку жыць маркотна,
разам будзе куды лепей!”
Осматар, майстрыца піва,
пачала закладваць брагу,
узяла зярнят ячменных,
ажно шэсць зярнят набрала,
брала хмеля сем галовак,
вады восем добрых кубкаў,
у катле ўсё зьмяшала,
на агні кацёл нагрэла.
Так яна варыла піва
непагасным днём паўночным,
на краю касы туманнай,
на імглістай дальняй выспе,
выліла на спод у цэбры;
у бярозавую дзежку.
Вось яна зварыла піва,
ды не паднялася брага.
Меркавала ды гадала,
Словы мовіла такія:
“Што ж яшчэ туды пакласьці,
што дадаць яшчэ такое,
каб усьпенілася піва,
захадзіла б тая брага?”
Калевы краса-дзяўчына,
панна з гожымі рукамі,
з поўнай годнасьці паставай,
у абутку лёгкім зручным
спрытна рухалася ў хаце,
завіхалася ля печы,
у катлах нешта варыла,
гатавала ў двух вялікіх.
Згледзела ля печы трэску,
падняла яе з падлогі,
паглядзела, пакруціла:
“І што выйдзе з гэтай трэскі
у руках прыгожай дзевы,
у дзявочых спрытных пальцах,
калі аддаць яе ў рукі,
Капы, дзеўчыны чароўнай?”
Прынясла да Капы трэску,
прама ў рукі ёй паклала.
Вось пацёрла рукі Капа,
сьціснула ў далонях трэску,
правяла ёю па клубах --
белая прыйшла вавёрка.
Так яна дачцэ сказала,
так парадзіла вавёрцы:
“Ты вавёрка залатая,
краска поля і пагоркаў,
пабяжы, куды пашлю я,
куды бегчы загадаю:
бяжы прама ў Тапіёлу,
у Метсалу ты пасьпяшайся!
Падыміся там на дрэва,
у густым гальлі схавайся,
каб арол цябе не ўбачыў,
не ўхапіў нябесны сокал.
Прынясі яловых шышак,
новых парасткаў сасновых
ды аддай у рукі Капе,
Осматар, майстрыцы піва!”
Паімчалася вавёрка,
хвост багаты распушыла,
праляцела ўсю дарогу:
усе бязьлесныя прасторы,
непралазныя гушчарні
адным дыхам праляцела,
бегла прама ў Тапіёлу,
у пушчы Метсалу імчала.
Убачыла яна тры елкі
ды яшчэ сасны чатыры,
на елку ў лагчыне ўзьбегла,
на сасну сярод раўніны,
не ўхапіў яе арол там,
не крануў нябесны сокал.
Назьбірала шышак зь елкі,
парасткаў з галін сасновых,
узяла ў лапкі беражліва,
абярэжна кіпцюрамі,
і прынесла ўсё да Капы,
аддала прыгожай дзеўцы.
Капа іх паклала ў брагу,
Осматар паклала ў піва,
ды не захадзіла брага,
ды не ўсьпенілася піва.
Осматар, майстрыца піва,
Капа, брагі гаспадыня,
меркавала ды гадала:
“Што ж яшчэ туды пакласьці,
каб усьпенілася піва,
захадзіла б тая брага?”
Калевы краса-дзяўчына,
панна з гожымі рукамі,
з поўнай годнасьці паставай,
у абутку лёгкім зручным
спрытна рухалася ў хаце,
завіхалася ля печы,
у катлах нешта варыла,
гатавала ў двух вялікіх.
Згледзела ля печы трэску,
падняла яе з падлогі,
паглядзела, пакруціла:
“І што выйдзе з гэтай трэскі
у руках прыгожай дзевы,
у дзявочых спрытных пальцах,
калі аддаць яе ў рукі,
Капы, дзеўчыны чароўнай?”
Прынясла да Капы трэску,
прама ў рукі ёй паклала.
Вось пацёрла рукі Капа,
сьціснула ў далонях трэску,
правяла ёю па клубах --
жоўтая прыйшла куніца.
Так звярынку навучала,
так парадзіла сіротцы:
“Птушачка мая, кунічка,
у залатым каштоўным футры!
Пабяжы, куды пашлю я,
куды бегчы загадаю:
ты бяжы да нор каменных,
да сялібы медзьвядзёвай,
дзе мядзьведзі б’юцца вечна
за жыцьцё сваё сурова!
Набяры дражджэй у лапкі,
пены прыхапі з сабою.”
Усё аддай у рукі Капе,
Осматар аддай здабычу!”
Паімчалася куніца,
з футрам залатым гарэза,
праляцела ўсю дарогу
праз бяскрайнія абсягі,
праз парожыстыя рэчкі,
праз бурлівыя патокі,
да мярлога медзьвядзёва,
да гнязда сярод узгоркаў,
дзе мядзьведзі б’юцца вечна
за жыцьцё сваё сурова,
там, каля скалы жалезнай,
там каля гары сталёвай.
Пена выцякала з роту,
выцякалі з пашчы дрожджы;
пены лапкамі набрала,
наскрабла драждэй даволі
і прынесла іх да Капы,
у рукі дзеўчыны прыгожай.
Капа ўсё паклала ў брагу,
Осматар паклала ў піва,
ды не захадзіла брага,
ды не ўсьпенілася піва.
Осматар, майстрыца піва,
Капа, брагі гаспадыня,
меркавала ды гадала:
“Што ж яшчэ туды пакласьці,
каб усьпенілася піва,
захадзіла б тая брага?”
Калевы краса-дзяўчына,
панна з гожымі рукамі,
з поўнай годнасьці паставай,
у абутку лёгкім зручным
спрытна рухалася ў хаце,
завіхалася ля печы,
у катлах нешта варыла,
гатавала ў двух вялікіх.
Згледзела стручок ля печы,
падняла яго з падлогі.
Паглядзела, пакруціла:
“Што з гароху можа выйсьці,
у руках прыгожай дзевы
у дзявочых спрытных пальцах,
калі аддаць яго ў рукі,
Капы, дзеўчыны чароўнай?”
Прынясла стручок да Капы,
прама ў рукі ёй паклала.
Вось пацёрла рукі Капа,
сьціснула гарох у далонях,
правяла стручком па клубах --
нарадзілася пчалінка.
Так яна вучыла пчолку,
так парадзіла пчалінцы:
“Пчолка, казачная птушка,
кветак лугавых князёўна!
Паляці, куды пашлю я,
паляцець я загадаю:
да марской далёкай выспы,
да скалы ў сініх хвалях!
Там дзяўчына спачывае,
медны ськінула свой пояс;
побач шмат травы мядовай,
меданосных безьліч траваў.
Прынясі на крылах мёду,
на сьпіне нясі салодкі,
зь вершалін мядовых кветак,
з кубкаў залатых квятовых.
Прынясі ў рукі Капе,
Осматар аддай здабычу!”
Пчолка хуценька ўзьляцела,
хуткай птушкай бліскавічна
праляцела ўсю дарогу,
шлях далёкі скараціла
праз адно, другое мора;
трэцім морам праляцела,
апынулася на выспе,
на скале ў сініх хвалях.
Там дзяўчына спачывала
з валавяннаю аздобай,
на лужку тым безнайменным,
на ўзьмежку палёў мядовых,
з залатой травой пад бокам,
срэбнаю травой на клубах.
Крыльцамі набрала мёду,
мёду пёрамі сабрала
зь вершалін мядовых кветак,
з кубкаў залатых квятовых,
і прынесла ўсё да Капы,
у рукі дзеўчыны прыгожай.
Капа мёд паклала ў брагу,
Осматар паклала ў піва,
і адразу ўсхадзіўся,
забурліў напой там сьвежы,
на сподзе ў новым цэбры,
у бярозавай той дзежцы.
Аж да краю паднялося,
палілося піва з цэбра,
з дзежкі выліцца імкнецца,
на падлогу пераліцца.
Праляцела трохі часу,
усяго адно імгненьне,
як прыбеглі піць героі,
Леммінкяйнен самы першы,
выпіў піва Ахці Каўка,
зап’янеў тады гарэза
ад напою дачкі Осма,
дзевы Калевы прыгожай.
Осматар, майстрыца піва,
Капа, брагі гаспадыня,
словы мовіла такія:
“Вох, жыцьцё маё бядота,
дрэнна я зварыла піва,
вох, зусім не так, як трэба,
бо ільецца на падлогу,
выцякае піва зь дзежкі!”
Прасьпяваў сьнягір на дрэве,
сьпевам дрозд заліўся з даху:
“Не паганы выйшаў трунак,
выйшаў тут напой цудоўны;
трэба выліць яго ў бочкі,
ды паставіць іх ў пограб,
хай напой у бочках ходзіць,
пад мядзянымі абручамі.”
Нарадзілася так піва,
дзіўны трунак калевальскі.
Гучная ў піва слава
ды паўсюдная пашана,
і было яно прыемным
для мужоў прыстойных, сталых,
сьмех на дзевак наганяла,
весялосьць мужам дарыла,
радавала ўсіх разумных,
а дурных на бойку гнала.”
Як пачула гаспадыня
Пох’і пра з’яўленьне піва,
наліла вады ў дзежку,
у новую да аж да паловы,
дадала зярнят ячменю,
хмелевых галовак безьліч.
Пачала гатаваць піва,
усё разьмешаваць з вадою
ў дзяжы глыбокай новай,
у бярозавай кадушцы.
Камяні ўвесь месяц грэлі,
грэлі кіпяток усё лета,
цэлыя лясы спалілі,
вычарпалі ўсе студні,
і ўсе пушчы парадзелі,
усе крыніцы перасохлі:
усё пайшло на тое піва,
на закладку добрай брагі,
для вясельля ў дальняй Пох’і,
для багатага застольля.
Дым над выспаю ўзьняўся,
успалаў агонь на мысе.
Дым густым узьняўся клубам,
узьляцеў да неба хмарай
ад тых вогнішчаў вялізных,
ад палаючых агнісак,
задыміў палову Пох’і,
усю Карэлію ахутаў.
Углядаліся ўсе людзі,
углядаліся з трывогай:
“Адкуль дым такі ўзьняўся,
што засмужыў усё неба?
Дым вайны бывае большым,
вогнішчаў у полі -- меньшым .”
Леммінкяйнена матуля
за вадой пайшла на золку
да крынічкі срэбназвоннай,
убачыла той дым у небе
па-над Пох’ялай туманнай.
Так прамовіла, сказала:
“Гэта дым вайны напэўна,
чад варожасьці адвечнай.”
Сам жа Ахці, хлопец з выспы,
прыгажун той Каўкам’елі,
пільна небакрай агледзеў,
падзівіўся ды падумаў:
“Можа мне туды падацца,
паглядзець, разьведаць зблізу,
адкуль дым такі узяўся,
небакрай увесь засмужыў?
Ці не дым вайны ўзьняўся,
чад варожасьці адвечнай?”
Ён прыгледзеўся да месца,
адкуль дым той уздымаўся:
не агонь вайны палаў там,
полымя бяды адвечнай.
Гэта быў агонь пад півам,
дзе ў катлах варылі брагу
ля пратокі Сарыёлы,
ля скалы на дальнім мысе.
Каўка пільна ўглядаўся,
скасавурыў вока Каўка,
пакасіўся другім вокам,
пакасіўся, пакрывіўся
дый прамовіў сваё слова,
з-за пратокі гучна крыкнуў:
“Гэй ты, цешча залатая,
Пох’і ўвішная кабета!
Ты вары старанна піва,
каб хапіла добрай брагі
напаіць гасьцей натоўпы,
Леммінкяйнена асобна
на вясельлі на ягоным
з маладой тваёй дачкою!”
Вось прыгатавалі піва,
сапраўдных мужчын напітак
занясьлі напой чырвоны,
зьнесьлі брагу маладую
пад зямлёю адстаяцца,
у цёмным пограбе каменным,
у дубовай бочцы моцнай,
за мядзяным шчыльным коркам.
Тады Пох’і гаспадыня
стала ўвішліва кухарыць;
усё катлы заклакаталі,
заскварчэлі ўсе патэльні.
Напякла яна шмат хлеба,
талакна нагатавала,
каб карміць гасьцей чаканых,
гадаваць натоўп вялізны
на вясельлі ў дальняй Пох’і,
на застольлі ў Сарыёле.
Напякла яна шмат хлеба,
талакна нагатавала.
Потым за нядоўгім часам,
праз кароткае імгненьне,
захадзіла піва ў бочцы,
брага ў пограбе ўзьнялася:
“Хто б мяне знайшоўся выпіць
ды пакаштаваць, як трэба,
каб мяне праславіць потым,
у застольных звонкіх песьнях!”
Сьпевака шукаць узяліся,
песнапеўцу для вяселья,
каб сьпяваў ён па-майстэрску,
каб ён усхваляў застольле.
Засьпяваць фарэль прасілі,
шчупака ўзялі на спробу,
ды які сьпявак з фарэлі,
і шчупак сьпяваць не можа,
ськівіцы ў іх крывыя,
зубы рэдкія ў рыбы.
Зноў за пошукі ўзяліся
песнапеўцы для вясельля,
каб сьпяваў ён па-майстэрску,
каб ён усхваляў застольле.
Хлопчыка ўзялі на спробу,
засьпяваць яго прасілі,
ды які сьпявак зь дзіцёнка,
толькі сьлюнькі ён пускае,
бо крывы язык дзіцяці,
ледзь варочаецца ў роце.
Узбурліў напой чырвоны,
грозіць маладое піва
у моцным посудзе дубовым,
за мядзяным шчыльным коркам:
“ Як не будзе песнапеўцы,
што сьпявае па-майстэрску
гасьцям песьні на вясельлі,
песьні звонкія ў хаце
абручы парву тугія ,
выб’ю дно ў дубовай бочцы!”
Тады Пох’і гаспадыня
ганцоў лёткіх разаслала
запрашаць гасьцей паўсюдна,
а сама вось так сказала:
“Гэй, малая ты дзяўчынка,
паслухмяная рабыня!
Ты зьбірай людзей паўсюдна,
запрашай іх на застольле!
Запрашай бяздольных, бедных,
бедакоў ды невідушчых ,
усіх кульгавых ды калечных!
Прывязі сьляпых на лодках,
на калёсах -- усіх кульгавых,
а зьнявечаных -- на санках!
Пох’ялы народ пакліч ты,
запрасі ўсіх з Калевалы,
Вяйнямёйнена старога,
таго майстра-песнапеўцу!
Ды не запрашай ты Каўка,
таго Ахці, хлопца з выспы!
І тады дзяўчо малое
так сказала, так спытала:
“А чаму ж не Каўкам’елі
таго Ахці, хлопца з выспы?”
Тады Пох’і гаспадыня
так дяўчынцы адказала:
“А таму не Каўкам’елі,
лёгкадумны Леммінкяйнен,
што вялікі ён задзіра,
і заўсёды лезе ў бойку.
Ён зганьбуе нам вясельле:
завядзе ў бяседзе сварку,
абняславіць дзеў нявінных
у сьвяточных чыстых строях.”
І тады дзяўчо малое
так сказала, так спытала:
“Як пазнаць мне Каўкам’елі,
каб яго сюды не клікаць?
Невядомы мне дом Ахці.
Дзе сяліба Каўкам’елі?”
Тады Пох’і гаспадыня
ў адказ ёй так сказала:
“Каўка мае дом прыкметны,
добрая сяліба ў Ахці:
яго дом стаіць на выспе,
ля вады жыве гарэза,
ля шырокае затокі,
дзе мыс Каўка выдаецца.”
І тады дзяўчо малое,
тая дзеўка-парабчанка,
у шэсьць бакоў панесла зьвесткі
ды запросіны – у восем.
З Пох’ялы ўсіх запрасіла,
запрасіла калевальцаў,
усіх працаўнікоў дваровых,
парабкаў вузкакаптанных.
Толькі Ахці, хлопец з выспы,
незапрошаным застаўся.

Kalevala 21 –50

↑ Змест