РУНА ДВАЦЦАЦЬ ДРУГАЯ
Маладую збіраюць у дарогу і пяюць аб мінулых днях і аб тым, што яе чакае наперадзе (1—124). Маладая засмучана хуткай разлукай і плача (125—448). Яе суцяшаюць (449 – 522)
Як прыйшоў канец вяселлю,
папілі, паелі ўдосталь
у вясельнай хаце Пох’і,
на бяседзе ў Піментоле,
5слова мовіла да зяця
гаспадыня Сарыёлы:
“Што сядзіш, высакародны,
ды не спіш, зямлі абраннік?
Мо’ сядзіш тут дзеля бацькі,
10ласкі матчынай чакаеш,
мо’ цябе зачаравалі
шум гасцей, убранства хаты?
Не сядзіш тут дзеля бацькі,
ласкі матчынай не хочаш,
15і ніколькі не чаруюць
шум гасцей, убранства хаты.
Ты сядзіш тут дзеля дзевы,
ты яе чакаеш ласкі,
прыгажосць цябе чаруе,
20ды дзявочая пяшчота.
Жанішок, мой братка любы!
Счакаў тыдзень, чакай далей:
не гатова маладзіца
не сабраная ў дарогу,
25адну касу запляталі,
заплятаюць ёй другую.
Жанішок, мой братка любы!
Счакаў тыдзень, чакай далей:
не гатова маладзіца
30не сабраная ў дарогу,
адзін рукаў апранулі,
другі толькі апранаюць
Жанішок, мой братка любы!
Счакаў тыдзень, чакай далей:
35не гатова маладзіца
не сабраная ў дарогу,
толькі адна нага ў боце,
абуваюць ёй другую.
Жанішок, мой братка любы!
40Счакаў тыдзень, чакай далей:
не гатова маладзіца
не сабраная ў дарогу,
на адной руцэ пальчатка,
на другую апранаюць.
45Жанішок, мой братка любы!
Чакаў тыдзень, не стаміўся:
мы сабралі маладзіцу
птушачка твая гатова.
Рушай, купленая дзеўка,
50йдзі, прададзеная пташка!
Наступае час разлукі,
горкі момант развітання,
Вось стаіць побач з табою,
у дзвярах стаіць разлучнік,
55жарабок згрызае цуглі,
сані маладых чакаюць.
Прагнай ты была да грошай,
спехам аддала руку ты
ды заручыны згуляла,
60узяла кальцо таропка,
дык спяшай зараз у сані,
хуценька туды садзіся,
шыбка праляці праз вёску,
паспяшай адсюль ад’ехаць!
65Без увагі ты, дзяўчына,
аглядалася навокал,
не раздумвала ты доўга;
калі ж дрэнны быў твой выбар,
дык увесь век плакаць будзеш,
70не адзін раз пашкадуеш
аб сваім бацькоўскім доме,
аб сваіх мясцінах родных,
родную матулю ўспомніш,
сваю родную пасаду.
75Добра тут табе жылося
ў бацькоўскай роднай хаце,
нібы кветачцы пяшчотнай,
як сунічцы на палянцы!
Уставала -- ела масла,
80малако піла ўранні,
свежых булак каштавала,
соладка піла ды ела.
Калі ж не хацела масла,
дык свініны адразала.
85Не было ў цябе турботаў,
дум тужлівых ты не мела,
пакідала клопат соснам,
елкам аддавала думкі,
хай сасна ў балоце тужыць,
90плача хай бяроза ў лесе.
Ты ж, як вольны ліст лятала,
як вясёлы матылёчак,
ты ж такой была прыгожай,
як маліны на ўзмежку.
95Пакідаеш дом свой родны
і ў чужы дом ад’язджаеш,
да чужой ты едзеш маткі
да чужой сям’і навекі.
Там усё іначай будзе,
100усё ў чужым іначай доме:
там іначай граюць дудкі,
дзверы чужа там спяваюць,
веснічкі зусім другія
і не так рыпяць завесы.
105Ты не так пройдзеш у дзверы,
весніцы не так адчыніш,
як свая дачка ўмее.
Ты не так агонь распаліш
і не так затопіш печку,
110як мужчыны таго хочуць.
Ці не думала ты, дзеўка,
мо’ гадала, маладзенька,
што ты там пабудзеш ночку
і дахаты прыйдзеш ранкам?
115Не на ноч ідзеш туды ты,
не на дзве ідзеш ты нават,
і не тыдзень там прабудзеш,
а сыходзіш назаўсёды,
назаўжды з бацькавай хаты,
120бацьку й маці пакідаеш.
Стане шлях праз двор даўжэйшым
і вышэйшым парог стане,
як наведаешся ў госці
да свайго гнязда старога.
125Дзева бедная ўздыхнула
аж дыханне перарвала,
сэрца сціснула журбота
ды павільгатнелі вочы;
і сказала дзеўка слова:
130“ Так я думала, гадала,
так я думала й казала,
што не вартая нічога,
дзеўка пад аховай маці,
пасярод палёў бацькоўскіх,
135у бацькоўскім родным доме,
у матчынай роднай хаце:
станеш вартаю паненкай,
як да свайго мужа пойдзеш,
на парог нагой наступіш,
140а другой да мужа ў сані,
вырасцеш тады на голаў
ды на вуха вышэй станеш.
Увесь свой век таго хацела
і жадала ў падросце,
145як шчаслівага гадочка,
нібы сонечнага лета.
Спраўдзіліся спадзяванні,
набліжаецца разлука,
адной нагой на парозе,
150а другой стаю у санках.
Не магу адно я ўцяміць,
што ў душы іначай стала:
я без радасці ў сэрцы,
і з душой маркоты поўнай
155пакідаю дом свой родны,
двор пары сваёй дзіцячай,
дом, дзе вырасла дзяўчынай,
сваё роднае гнязьдзечка;
Я сыходжу з горкай думай,
160у журбе я ад’язджаю
ў ночы восеньскай абоймы,
на вясновы лёд падступны,
дзе слядоў не застаецца,
дзе адмеціны не знойдзеш.
165А што ж іншыя нявесты,
што яны на сэрцы носяць?
Яны, пэўна, не смуткуюць
і не ведаюць сумоты той,
што поўніць маё сэрца.
170Думы чорныя, як сажа,
чорная туга ў сэрцы,
чорнае, як вугаль сэрца.
У людзей шчаслівых згадкі,
думкі ў людзей шчаслівых,
175быццам небакрай вясенні,
як вясновым раннем сонца.
У мяне ж такія думы,
што ад іх душа чарнее,
думкі, як дрыгва ў балоце,
180цёмныя нібыта хмары,
як начная цемра ўвосень,
як зімовы дзень пад вечар,
болей цёмныя, чым ночы
ў самы змрочны час асенні.”
185Вось старая тут бабулька,
што спрадвеку жыла ў хаце,
словы мовіла такія:
“ Ты ўспомні, маладзіца,
што калісці я казала,
190цвердзіла разоў пад сотню:
жаніхом не захапляйся,
не чаруйся яго тварам
ды вачам не давай веры,
не глядзі яму на ногі!
195Хораша спяваюць вусны,
соладка чаруюць вочы,
ды жыве ў вуснах нячысцік,
згуба ў вуснах жаніховых.
Так вучыла я дзяўчыну,
200небараку настаўляла:
калі жаніхі прыедуць,
як прыйдуць да цябе ў сваты,
ты без боязі скажы ім,
за сябе пастой без страху,
205прамаўляй такія словы,
выкажы такія думкі:
“Пэўна мне не давядзецца,
не мая, напэўна, доля
ехаць вашаю нявесткай,
210вашаю рабыняй вечнай.
Маёй годнасці дзяўчына
жыць рабыняй не захоча,
пад ярмом у чужой хаце,
у няволі векавечнай.
215Калі мне хто слова скажа,
два ў адказ яму скажу я,
калі хто і паспрабуе
пацягаць мяне за косы,
я змагу абараніцца,
220у валасы яму ўчаплюся.”
Не паслухала мяне ты,
слоў маіх ты не пачула
і сама ў агонь ты лезеш,
у кацёл смалы пякучай;
225да лісы садзішся ў сані,
да мядзведзя прама ў лапы.
Паімчыць ліса ў санках,
завязе мядзведзь далёка
вечнаю рабыняй свёкру,
230у рабства вечнае -- свякроўцы.
З дому ты ідзеш у школу,
на пакуты з роднай хаты.
Цяжкой будзе там навука,
доўгімі будуць пакуты,
235там ужо купілі лейцы,
ужо зладзілі кайданы
не каму-небудзь другому,
для цябе ўсё гатова.
Паспытаеш небарака,
240на сабе ты ўсё зазнаеш:
свёкра сківіцу-касцянку,
каменны язык свякроўкі,
дзеверавы словы з лёду
ды пагарду ад залоўкі.
245Слухай, дзеўка, мае словы,
што скажу табе паслухай.
Кветачкай была ты дома,
радасцю ў двары бацькоўскім,
сонцам цябе звала маці,
250зорачкаю клікаў бацька,
бляскам вод цябе зваў брацік,
сіняй хустачкай – сястрычка.
Ты ў чужую едзеш хату
для паслугаў чужой матцы,
255з роднаю непараўнальнай,
з тваёй любай маці роднай.
Рэдка добрае ты слова
ў чужой сям’і пачуеш:
брыдай будзе лаяць свёкар,
260а свякроўка – неахайнай,
назаве калодай дзевер,
брыдкай бабаю – залоўка.
Добраю тады б ты стала,
слова добрае пачула,
265калі б ты туманам лёгкім,
дымам па двары лятала,
лётала лісточкам лёгкім,
іскрай па двары мільгала.
Не лятаеш ты, як птушка,
270не ляціш лісточкам лёгкім,
іскраю ты не мільгаеш,
дымам па двары не ўешся.
Гэй ты, любая сястрычка!
Зараз ты ўсё змяняла:
275бацьку роднага – на свёкра,
непрыязнага мужчыну,
маці – на свякроўку злую,
на жанчыну-ліхадзейку!
Свайго брата памяняла
280ты на дзевера дурнога,
а сястрычку замяніла
фанабэрыстай залоўкай!
Памяняла чысты ложак
на задымлены прыпечак,
285дома чыстую вадзіцу--
ты на лужыну ў імшары,
пясок узбярэжны чысты --
на дрыгву ў глухім балоце.
Светлыя паляны ў лесе
290ты на пустыры змяняла,
родны ягадны пагорак –
на пянькі ў чорных лядах!
Ці не думала ты, дзеўка,
ці не марыла, галубка,
295што ні клопатаў, ні працы
знаць не будзеш у тым доме?
Думаеш, на адпачын ты едзеш,
адаспацца каб удосталь?
Не на адпачын ты едзеш,
300і паспаць не давядзецца:
жыць ты будзеш неспакойна,
спаць ад клопатаў не зможаш,
ад тужлівых змрочных думак
ды ад крыўды непазбыўнай.
305Пакуль жыла без наміткі,
дык не ведала турботаў,
зь непакрытай галавою
клопатаў зусім не мела.
Прынясе з сабой намётка
310смутку ды тугі багата,
бо з сабой яна прыносіць
толькі скруху ды гароту.
Што такое дзеўка дома?
Дзеўчына ў роднай хаце,
315як кароль у грозным замку,
толькі востры меч не носіць.
У нявесткі ўсё іначай,
бо нявестка ў доме мужа,
нібы вязень у Расіі,
320толькі варта не пільнуе.
Увесь час яна працуе,
ломяцца ад стомы плечы,
мокрая ўся ад поту,
пот аж пеніцца на скронях.
325Ды не будзе адпачынку:
у агонь яе пагоняць,
кінуць у самае пекла,
у лапах полымя пакінуць.
Узяла б тады нябога
330розуму ў фарэлі хуткай,
мову -- ў ярша старога,
акунёў азёрных – думкі,
жывата і рот – у плоткі,
мудрасці -- у чорнай качкі.
335І не зразумее дзеўка,
нават дзевяць не ўцямяць,
што жывуць у доме родным,
ды ад маткі не пачуюць,
дзе праглот той нарадзіўся,
340кат бязлітасны дзе вырас,
што згрызае з костак мяса,
пасмы валасоў зьдзірае
ды кідае іх на вецер,
у халоднае паветра.
345Плач, дзяўчына маладая!
Плачаш ты, дык плач і болей!
Ты змачы слязамі рукі,
горкіх слёз наплач ты жменю,
заслязі ўвесь двор бацькоўскі,
350возера наплач у хаце,
сажалкі па ўсёй падлозе,
лужыны па ўсім масніцам!
Зараз ты яшчэ не плачаш,
а заплачаш, як прыедзеш
355пагасціць у дом бацькоўскі,
як старога бацьку знойдзеш
нежывым у лазні дымнай,
зь венікам сухім пад пахай.
Плач, дзяўчына маладая!
360Плачаш ты, дык плач і болей!
Зараз ты яшчэ не плачаш,
а заплачаш, як прыедзеш
пагасціць у дом да маці,
але знойдзеш сваю матку
365нежывой у хлеве брудным
у руках з ахапкам сена.
Плач, дзяўчына маладая!
Плачаш ты, дык плач і болей!
Зараз ты яшчэ не плачаш,
370а заплачаш, як прыедзеш
пагасціць у роднай хаце,
ды свайго ты брата знойдзеш
нежывым у перавулку
недалёка ад сялібы.
375Плач, дзяўчына маладая!
Плачаш ты, дык плач і болей!
Зараз ты яшчэ не плачаш,
а заплачаш, як прыедзеш
пагасціць у роднай хаце,
380ды сваю сястрычку знойдзеш
нежываю на сцяжынцы,
з пранікам у мёртвых пальцах.”
Дзева бедная ўздыхнула
аж дыханне перарвала,
385і слязамі залілася,
ды штомоц загаласіла.
Рукі ўсе слязамі змачыла,
наліла поўную жменю,
заслязіла двор бацькоўскі,
390заліла слязмі падлогу.
Потым так яна сказала,
словы мовіла такія:
“Гэй вы, любыя сястрычкі,
раўналетныя сяброўкі
395ўсіх маіх дзіцячых гульняў!
Слухайце, што я скажу вам!
Не магу ніяк спасцігнуць,
што за насланнё такое,
хто наслаў такую скруху,
400смутку чорныя згрызоты,
хто журбой мяне ахутаў
ды жалобаю пякучай.
Не таго зусім хацела,
летуцела не пра тое.
405Я хацела быць зязюляй,
звонка клікць па ўзгорках
у дні светлай маладосці,
ды з душою ад мрояў светлай.
Не іду зязюлькай зараз,
410звонка клікаць па ўзгорках,
я цяпер, нібыта качка
пасярод затокі зімняй,
я плыву ў вадзе халоднай,
ледзянею ў лютых хвалях.
415Гэй, матуля, бацька родны,
гэй, бацькі мае старыя!
Куды мяне, бедалагу,
аддаеце назаўсёды,
каб я сльёзы пралівала
420ды трывала ўсе пакуты,
каб нуда мяне тачыла,
скруха, слёзы ды маркота?
Бедная мая матуля,
ты ў сабе мяне насіла,
425малаком сваім паіла;
можа б лепей ты, галубка,
спавівала пень-калоду
ды каменьчыкі купала,
чым купаць саю дачушку,
430спавіваць яе старанна,
каб аддаць яе на мукі,
непазбыўныя пакуты!
Многія навокал кажуць,
думаюць сабе такое:
435“Няма клопатаў у дзеўкі,
у дурніцы горкіх думак.”
Людцы добрыя, маўчыце,
не кажыце так бяздумна!
Болей у мяне турботаў,
440чым камення ў вадакруце,
чым лазы ў балоце гразкім,
верасоў у лесе хвойным.
Гэткі воз маіх турботаў
конь не пацягнуў бы нават,
445каб хамут не разваліўся
і дуга не затрашчала
ад цяжару маіх думак,
маіх клопатаў-турботаў.
Праспяваў з падлогі хлопчык,
450голас свой падаў з запечка
”І чаго ты, дзеўка плачаш,
і аб чым ты так бядуеш?
Ты аддай каню свой смутак,
чорнаму пакінь турботы,
455хай патужыць зацугляны,
галавой сваёй пакруціць!
У каня вялікі голаў,
моцныя ў яго косці,
шыя моцная ў канякі,
460цягавіты цела й ногі.
Нечага дзяўчыне плакаць,
бедаваць няма прычыны.
Не вязуць цябе ў балота,
не ў глыбокую канаву:
465ад раўніны хлебадайнай
да палёў болей багатых,
з хаты, што багата півам,
едзеш ты да багацейшай.
Калі пазірнеш направа,
470побач ты з сабой убачыш
жаніха, свайго абаронцу,
сілай поўнага мужчыну.
Добры конь ды муж някепскі –
гэта ўсіх дамоў апора;
475жвава рабчыкі ўзлятаюць
на дугу тваю садзяцца,
на гужах дразды спяваюць,
аж заходзяцца ў спевах,
шэсць зязюль залатапёрых
480сталі хамуту аздобай,
сем зязюлек сіняпёрых
зь перадка саней кукуюць.
Не журыся, маладзіца,
маткі любая дачушка!
485Не да горшай долі едзеш,
едзеш ты да лепшай долі,
пойдзеш поруч з хлебаробам,
з тым аратым працавітым,
едзеш ты да прагных вуснаў,
490рыбалова маладога,
мужа, што рыхтуе пасткі
на ласёў ды на мядзведзяў.
Атрымала мужа зь лепшых,
з самых доблесных герояў,
495мае лук ён працавіты,
не вісіць калчан лянотна,
не ляжаць сабакі дома,
не тлусцеюць на падсцілках.
Тройчы гэтаю вясною
500прачынаўся ён на золку
каля вогнішча ляснога,
падымаўся зь мяккай хвоі;
тройчы гэтаю вясною
прамываў расою вочы
505грабянцом былі хваінкі,
шчоткаю – галлё лясное.
Шмат худобы муж твой мае,
статкі пестуе старанна.
І шматлікая гавяда
510па лясах пасецца ўдосталь,
па ўзгорачках пасецца
ды спускаецца ў даліны.
Сто галоў там крутарогіх,
тысячы з багатым вымем,
515стог стаіць на кожным полі,
клець – ля кожнай ручаіны,
па лясах альховых – нівы,
каля рэк ячмень буяе
ды авёс каля парогаў,
520на ўзбярэжжы там – пшаніца,
грошы купамі ляжаць там,
а манет там, як камення.