Калевала

пераклад на беларускую Якуба Лапаткі

РУНА ДВАЦЦАЦЬ ТРЭЦЯЯ

Маладую павучаюць, як трэба паводзіць сябе ў доме свайго мужа (1—478). Старая жабрачка расказвае ба сваёй маладосці і аб тым, як няўдала яна была замужам і як сыйшла ад свайго мужа (479—850).

Настаў час даваць парады,
павучыць як след нявесту.
Хто ж будзе яе дарадцам,
хто павучыць маладую?
Осматар-узор жанчынам,
Калевы дачка-красуня,
дасць свае парады дзеўцы
ды навучыць сіраціну,
як ёй жыць у чужым доме,
каб лічыцца дабрадзейнай,
падабацца свайму мужу,
быць прыемнай для свякроўкі.
Так яна тады сказала,
Словы мовіла такія:
“Гэй нявестачка-сястрычка,
красачка мая, лісточак!
Ты паслухай, што скажу я,
паўтараць табе я буду!
Едзеш, кветачка, адгэтуль,
пакідаеш нас, сунічка,
лёгкаю ляціш хусцінкай;
аксаміцінкай пяшчотнай
адрываешся ад дому,
ад славутае сялібы;
да чужога едзеш дому,
да чужой сям’і навечна.
У чужым доме ўсё іначай,
будзе ўсё чужынскім ладам,
кожны крок рабі з развагай
ды абдумвай кожны ўчынак;
там не тое, што у бацькі,
пад крылом у маці роднай:
надта там не распяешся
па лугах ды па сцяжынках.
Выпраўляючыся з хаты
ўсё сваё вазьмі з сабою,
а пакінь толькі тры рэчы:
сон штодзённы па абедзе,
словы матчынай пяшчоты
смак свежага масла з дзежкі.
Забяры ўсё, што можаш,
сны свае пакінь у торбе
на пацеху дзеўкам дома,
пакладзі іх на прыпечак.
Раскладзі па лаўках песні,
сваю радасць кінь на вокнах,
пакінь веніку дзявочасць,
на край коўдры кінь забавы,
на ўслоньчык кінь свавольствы,
на падлогу скінь ляноты
ці аддай сваёй сяброўцы,
хай зацісне іх пад пахай
ды знясе ў кусты падалей,
у хмызняк няхай закіне.
Ты пакінь былыя звычкі,
старых звычак пазбаўляйся:
бацьку роднага пакінеш,
атрымаеш бацьку-свёкра,
кланяйся яму пачціва,
слоў прыветных не шкадуй ты.
Ты пакінь былыя звычкі,
старых звычак пазбаўляйся:
маці родную пакінеш,
атрымаеш свякроў-маці,
кланяйся ты ёй пачціва,
слоў прыветных не шкадуй ты.
Ты пакінь былыя звычкі,
старых звычак пазбаўляйся:
брата роднага пакінеш,
брата-дзевера атрымаеш,
кланяйся яму пачціва,
слоў прыветных не шкадуй ты.
Ты пакінь былыя звычкі,
старых звычак пазбаўляйся:
родную сястру пакінеш,
і сястрой залоўка будзе,
кланяйся ты ёй пачціва,
слоў прыветных не шкадуй ты.
І на ўсім сваім вяку ты,
пакуль свеціць месяц ясны,
не хадзі ў дом чужынскі,
не праведаўшы пра звычкі!
Кожны дом свой звычай мае,
завядзёнкі ды парадкі:
выпрабуе муж твой розум,
вартасці твае ацэніць,
бо патрэбна жонцы мудрасць
пазбягаць бязладдзя ў доме,
і патрэбна ёй стараннасць,
калі муж таго не мае.
Воўкам хай глядзіць там свёкар
ды мядзведзіцай свякроўка,
хай шыпіць вужакай дзевер,
а залоўка – цвік у боце,
ты да іх з пашанай стаўся,
кланяйся ты ім пачціва,
кланяйся ніжэй, чым дома,
у бацькоўскай роднай хаце,
кланялася свайму бацьку,
шанавала сваю маці.
Мусіш мець заўсёды, дзеўка,
мудрую развагу й розум
востры, хуткі і дакладны,
ты павінна мець заўсёды
вока вострае пад вечар,
каб у прыцемку ўсё бачыць,
вуха вострае ўранні,
каб пачуць пеўневы голас.
Адзін раз ён праспявае --
не чакай другога разу,
ты з пасцелі падымайся,
а старым дай адпачынак.
А не праспявае певень,
не падасць голасу птушка,
замест пеўня месяц будзе,
час Мядзведзіца падкажа!
Вонкі выбягай часцей ты,
паглядай на месяц ясны,
на паўночнае Сузор’е,
каб патрэбны час угадваць.
Калі галавой Сузор’е
павярнулася на поўдзень,
а хвастом сваім на поўнач,
дык пара і падымацца,
жаніха ў ложку кінуць,
распачаць новую працу,
распаліць агонь у печы:
жар з-пад попелу ўзяўшы
запаліць сухія трэскі,
хай гараць сабе паціху.
А калі не будзе жару,
у попеле агню не будзе,
расштурхай паціху мужа,
разбудзі прыгажуна ты:
“Дай агню, мой залаценькі,
выкрасай хаця б маленькі!”
Возмеш ты ў яго красала
цэры ў яго здабудзеш,
выкрасай агонь старанна,
у лучнік устаў лучынку
ды ідзі прыбраць у хлеве,
пакарміць хутчэй гавяду.
Рыкае карова цешчы,
цесцеў конь іржэ штомоцы,
дзевераў там скот чакае
мыкае цяля залоўкі,
каб хутчэй ім далі сена,
каб прынеслі канюшыны.
Нанасі ў абору сена,
нагадуй усю скаціну,
накармі кароў удосталь,
не забудзь і пра авечак!
Накіда гавядзе сена,
пойла прынясі цялятам,
сцяблоў тонкіх жарабятам,
усіх ягнятак нагадуй ты!
Не штурхай свіней сярдзіта
ды не крыўдзі парасятак,
прынясі свінням карыта,
дай паесці парасяткам!
Не адпачывай у хлеве,
не засні сярод ягнатак!
А як прыбярэшся ў хлеве,
Нагадуеш усю скаціну,
дык вяртайся ты ў хату,
залятай туды віхурай!
Там ужо дзіцёнак плача,
аж заходзіцца ў прасцінках,
ён ні слова не прамовіць,
немаўля сказаць не можа,
згаладалася ці змерзла,
ці яму яшчэ што муліць,
пакуль матухна не прыйдзе,
не пачуе родны голас.
Калі ў хату ўваходзіш,
хай з табой чацвёра будзе:
у руцэ вядро з вадою,
венік ты нясі пад пахай,
у зубах – з агнём лучыну,
так з табой будзе чацвёра.
Прыбіраць пачнеш ты хату,
падмятай спярша падлогу
ты вадой яе апырскай,
ды не зачапі дзіцёнка!
Калі ж на падлозе будзе
хай сабе і сын залоўкі,
пасадзі яго на лаву,
вытры вочкі, тварык вытры,
дай кавалак хлеба ў рукі,
палажы на скібку масла!
А калі не знойдзеш хлеба,
дык хоць трэску дай у рукі!
Ты павінна сталы вымыць
чыста-бела раз на тыдзень.
Адшаруй-адмый стальніцы,
не забудзься й ножкі вымыць.
Лавы прашаруй з вадою,
пыл змяці крылом са сценак,
выцеры старанна лавы,
шчыліны ўсе прачысці!
Увесь пыл на падваконнях,
на сталах ды на ўслонах,
ты змяці крылом адгэтуль,
сціркаю пратры вільготнай
так, каб пыл не разлятаўся,
не стаяў да столі слупам.
Сажу ўсю сатры са столі,
зь печкі саскаблі куродым,
ты пачысці слуп ля печы,
жэрдку не забудзь працерці,
каб утульна было ў хаце,
каб жыллё было ўтульным.
Слухай, дзеўка маладая,
што табе скажу, прамоўлю!
Ты хадзі ў жаночых строях,
як замужнія жанчыны,
не хадзі праставалосай,
не выходз без чаравікаў:
раззлуецца муж на тое
забурчыць тады твой любы.
Рупна даглядай, старанна
ты ў двары сваім рабіны,
бо святыя гэта дрэвы,
і галлё на іх святое,
і святое на іх лісце,
ягады свяцей у гронках,
бо яны навучаць дзеўку
ды парадзяць сірацінцы,
як зрабіць прыемна мужу,
дагадзіць яму найлепей.
Ты, як мышка, слухай чуйна,
хутка, нібы зайка, бегай!
Ты пакорліва схіляйся,
шыяй маладой і станам,
як ядловец пругкі гнецца,
як чаромухі вяршыня!
Будзь заўсёды асцярожнай,
насцярожана трымайся,
не спрабуй прысесці часам,
ці да печкі прытуліцца,
або на пасцелю легчы,
на пуховыя падушкі!
Калі дзевер прыйдзе з поля,
свёкар вернецца з работы,
зь лесу муж дадому прыйдзе,
зь лядаў вернецца каханы,
палівай вадой на рукі,
паднасі рушнік пачціва,
кланяйся ўсім прыветна,
сустракай ласкавым словам!
А свякроўка пойдзе з клеці
з кошыкам мукі паўнюткім –
выбягай у двор насустрач,
ветліва ёй пакланіся,
папрасі з мукою кошык,
аднясі яго ў хату!
Калі ж часам не ў здагадку,
зразумець сама не можаш,
за якую брацца працу,
што рабіць яшчэ патрэбна,
дык спытайся ў старой ты:
“Любая мая свякроўка!
За якую брацца працу,
што рабіць яшчэ патрэбна?”
І табе старая скажа
у адказ такія словы:
“Вось за што табе ўзяцца,
Вось якую працу правіць:
патаўчы, змялі зярняты,
пакруці старанна жорны,
нанасі вады ў хату,
цеста замясі ў дзежцы,
прынясі да печкі дровы
пратапі яе да жару,
хлеба напячы ты потым,
боханаў таўстых прыгожых,
а затым памый пасуду,
спаласні яе старанна.”
Як пачуеш ад свякроўкі,
ад старой ты настаўленне,
набяры сухога зерня
ды ідзі малоць у клеці.
Калі прыйдзеш ты ў свіран,
станеш каля жорнаў важкіх,
не спявай, не весяліся,
не гарлай вясёлых песень,
хай спяваюць гучна жорны,
весела спявае ручка!
Пакуль мелеш, не ўздыхай ты,
не стагні, як круціш жорны,
каб не думала свякроўка,
каб і свёкар не падумаў,
што ты стогнеш там ад злосці,
ад нянавісці ўздыхаеш!
Ты муку прасей старанна,
з кошыкам нясі ў хату,
падрыхтуй дзяжу для цеста
замясі яго як трэба,
каб зусім не засталося,
там сухой мукі грудочкаў!
Калі ўбачыш пусты цэбар,
падымі яго на плечы,
прыхапі карэц з сабою,
каб вады з ключа начэрпаць.
Цэбар ты нясі прыгожа
на каромысле праз плечы
і ляці назад, як вецер,
як вясенні цёплы ветрык.
Ля вады не баўся доўга,
не сядзі ты каля студні,
каб не мог падумаць свёкар,
не падумала свякроўка,
што глядзіш ты ў калодзеж
ды любуешся сабою,
разглядаеш твар свой гожы,
прыгажосць сваю мілуеш!
Пойдзеш да кастра па дровы --
набірай пален бярэмя,
бяры дровы без разбору
і асінаю не грэбуй!
Той ахапак на падлогу
апускай без стуку-груку,
каб не мог падумаць свёкар,
не падумала свякроўка,
што грукочаш ты ад злосці
ды ад нораву дурнога.
А калі ў свіран пойдзеш,
каб адтуль мукі прынесці,
ля сусекаў ты не баўся,
а хутчэй дамоў вяртайся,
каб не мог падумаць свёкар,
не падумала свякроўка,
што мукой ты надзяляеш
усіх жанчын з вакольных вёсак.
Калі ж будзеш мыць пасуду,
прамывай яе старанна,
у гаршчкоў ты вымый вушкі,
конаўкі памый ды міскі!
Ты пратры старанна чашы,
ручкі ты пратры ў лыжак.
Лыжкі тыя зберагай ты,
беражы сваё начынне,
каб сабакі не сцягнулі,
каб не расцягалі кошкі,
птушкі каб не расклявалі,
не паразбівалі дзеці,
бо дзяцей у вёсцы многа,
шмат іх там белагаловых,
каб твае гаршчкі патрушчыць,
ды раскідаць твае лыжкі.
Як настане час памыцца,
нанасі вады ў лазню,
размачы ў вары венік.
Калі ж дым навонкі выйдзе,
ты не баўся доўга ў лазні,
не марнуй дарэмна часу,
каб не мог падумаць свёкар,
не падумала свякроўка,
што ты на палку засела,
ці разлеглася на лаўцы.
А як вернешся дахаты,
запрасі ў лазню свёкра:
“Любы свёкар залаценькі!
Там ужо гатова лазня,
венікі падрыхтаваны,
вымыты палок і лавы;
ты ідзі ды парся ўдосталь,
не шкадуй сабе вадзіцы!
Я сама падкіну жару,
ля палка сама я сяду.”
Калі прыйдзе пара прасці,
ткацкая пара настане,
не шукай ты рук ў вёсцы,
ці навукі па-за рэчкай,
спрыту ў суседняй хаце,
бёрда ад чужых кабетаў.
Напрадзі сама ты нітак,
насукай сама кудзелі,
воўну не цягні штомоцы,
а Вось лён круці ты шчыльна!
Моцна ты зматай клубочак,
накруці на матавіла,
а адтуль усё – на цэўку,
на навой скруці аснову!
Стукай бёрдам ты штомоцы,
панажамі жвава рухай,
на каптан натчы сукна ты,
для спадніц тканіны з воўны,
палавіну воўны ўзяўшы
з той авечкі перазімкі,
а другую палавіну –
зь яркі маладой вясенняй!
Слухай, што табе скажу,
паўтару яшчэ разочак!
Навары зь ячменю піва,
з соладу звары напою,
з аднаго звары зярняці,
поў палена дроў спаліўшы!
Гатаваць як будзеш солад,
пакаштуй расток ячменны,
не мяшай паленам солад,
не мясі яго кійкамі,
ты рукамі солад мацай,
варушы яго далоняй!
Заглядай часцей у лазню,
каб не сапсаваўся солад,
на расткі не села кошка,
кот на зерні не разлёгся.
Ты ваўкоў, глядзі, не бойся,
не палохайся драпежных,
калі будзеш бегчы ў лазню,
ты апоўначы спяшацца!
Калі прыйдзе госць у хату,
сустракай яго без злосці,
бо заўсёды ў добрай хаце
знойдуць госцю пачастунак:
мяса смачнага багата
ды аладачак удосталь.
Запрасі садзіцца госця,
гутарку пачні прыязна,
словамі частуй прыветна,
пакуль стол яму накрыюць!
А калі ён пойдзе з хаты,
развітаецца з усімі,
не хадзі з ім да парога,
не выходзь ты з ім за дзверы,
каб твой муж не раззлаваўмя,
не разгневаўся каханы.
Калі ж ты сама захочаш
на сяло пайсці як-небудзь,
не хадзі ты без дазволу,
не спытаўшыся, ў вёску!
А калі ў гасцях там будзеш,
прамаўляй разумна словы:
ты не бэсці сваю хату
ды не лай сваю свякроўку.
Там спытаюцца нявесткі,
маладзіцы запытаюць:
“Ці дае табе свякроўка
масла, як у роднай хаце?”
Не кажы тады ніколі:
“Не дае свякроўка масла.”
Ты адказвай ім, цікаўным,
што ясі ўволю масла,
хаця й ела раз за лета
са старых запасаў горклых.
Слухай, што табе скажу,
паўтару яшчэ разочак!
Калі сыйдзеш з роднай хаты,
у сям’ю чужую трапіш,
памятай сваю матулю,
родную не забывай ты!
Цябе маці ўзгадавала,
выкарміла твае грудзі
ўсім сваім прыгожым целам,
мацярынскім сваім станам;
шмат начэй яна не спала,
забывалася на ежу,
бо цябе яна люляла,
забаўляла немаўлятку.
Хто сваю забудзе маці,
родную сваю засмуціць,
сыйдзе ў Маналу нялюдзка,
не дабром у Туанелу!
Будзе ў Манале адплата,
помста жорсткая ў Туані,
тым, хто забывае матку,
тым, хто боль ёй прычыняе.
Злосна прымуць дочкі Маны,
вылаюць Туані дзевы:
“Як жа ты забыла маці,
роднай боль ты прычыніла?
Маці зведала пакутаў,
перанесла боль страшэнны,
калі на палку ляжала,
на саломе ў цёплай лазні,
як на свет цябе радзіла,
як жыццё табе давала.”
На падлозе каля печы
ў рызманах сядзела бабка,
яна ўсюды жабравала,
пабывала ва ўсіх вёсках.
Так тады яна сказала,
так прамовіла старая:
“Певень праспяваў сяброўцы,
птушкін сын -- сваёй красуні,
праспяваў крумкач увесну,
летнім месяцам пракрумкаў!
Заспяваць бы мне таксама,
памаўчаць бы птушкам лепей,
бо яны ў сваім доме,
зь любымі сваімі побач,
я ж бяздольная, без дому,
без кахання век вякую.
Ты, сястра, мяне паслухай!
У чужую прыйдзеш хату --
не падслужвайся да мужа,
як рабіла я, дурная,
слухала яго ўсім сэрцам,
усім свавольствам патурала!
Я расла, нібыта краска,
нібы верасок у лесе,
я цягнулася ўгору,
нібы парастак вясновы;
ягадзінкай мяне звалі,
называлі залацінкай,
любай качкай была ў бацькі,
гусяняткам – у матулі,
клікаў брат мяне лябёдкай,
берасцянкаю – сястрычка.
У двары была я кветкай,
у полі -- ягадкай-малінкай,
весялілася ля рэчкі,
забаўлялася на лузе,
я спявала па далінах,
на ўзгорках я спявала,
я гуляла на палянах,
у гаях ды пералесках.
Нюх вядзе лісіцу ў пастку,
гарнастая язык гоніць,
цягнецца да мужа дзеўка,
ідзе ў дом чужы звычайна.
Так Вось створана дзяўчына,
так дзяўчына ўзгадавана,
служкай быць дзеля свякроўкі,
быць нявесткай у доме мужа.
Трапіла я ў край чужынскі,
да чужых азёр, малінка,
лаялі мяне, сунічку,
ні за што на кожным кроку.
Кожны куст мяне кусаў там,
кожная альха хвастала,
біла кожная бяроза,
скубла кожная асіна.
Выхадзіла я за мужа,
а трапіла да свякроўкі.
Як збіралася туды я,
мне казалі, што ў хаце
шэсць пакояў цёплых зь елкі,
а святліц удвая болей,
што там клеці па ўзлесках,
што ў красках наваколле,
што авёс буяе ў полі
ды ячмень па ручаінах,
што ў сусеках поўна зерня,
намалоцяць яшчэ болей,
што здабыта сотня грошай,
хутка будзе і другая.
Я паверыла, дурніца,
аддала руку я здуру:
шэсць падпорак было ў хаце,
сем калоў яе трымалі,
там без літасці паляны,
у гаях няма прыязні,
повен двор маіх няшчасцяў,
злосць пільнуе ў пералесках
і ў сусеках злосці поўна,
бо стаяць яны пустыя,
толькі сотня слоў зляцела,
хутка будзе і другая.
Я не надта бедавала,
жыць і так хацела гожа.
Я чакала сабе шаны,
ласкі я сабе шукала.
Я насіла ў хату дровы,
я лучынкі падбірала,
стукнулася лбом у дзверы,
выцялася галавой аб вершнік,
а насустрач позірк люты,
вочы злосныя з закутка,
погляды касыя знізу,
непрыязныя здалёку,
з роту полымя шугала,
недагаркі выляталі
з вуснаў свёкра-жываглота,
зь языка яго дурнога.
Я не надта бедавала,
ціха я пражыць хацела,
быць хацела паслухмянай,
быць пакорлівай жадала,
нібы заяц той скакала,
гарнастаем па святліцах,
вельмі позна засынала,
падымалася на золку,
ды не заслужыла ласкі,
не дабілася пашаны,
хай бы горы я вярнула,
скалы на пясок драбіла.
Я таўкла цярпліва зерне,
на муку яго малола,
каб з’ядала ўсё свякроўка,
горлам вогненным глытала,
за сталом сваім бяскрайнім,
з пазалочанай пасуды.
Я ж кармілася, сіротка,
рэшткамі мукі з-пад жорнаў,
і сталом мне быў прыпечак,
міскаю – стары палойнік.
Я, пястуха ў сябе дома,
ды рабыня ў чужой хаце,
мох прыносіла з балота,
каб дадаць сабе ў цеста,
чэрпала ваду са студні
я глінянаю карчагай.
Рыбу каштавала толькі,
дробную я, небарака,
як цягнула важкі нерат
да сябе ў хісткі човен,
бо ніколі ад свякроўкі
рыбінкі не атрымала,
каб змагла паесці ўдосталь,
каб наелася дасыта.
Летам гнулася я ў полі,
гной выкідвала зімою,
як наймітка-парабчанка,
як нанятая рабыня.
Кожны раз у доме свёкра
мне заўжды давалі ў рукі
самы важкі цэп заўсёды,
трапло самае цяжкое,
самы даўгія вілы
ды самы вялікі пранік.
І ніхто тады не думаў,
што магу і я стаміцца,
хоць стамляліся мужчыны,
хоць знясільваліся коні.
Так я днямі, небарака,
усё гібела на рабоце,
аддавала ўсе сілы,
а вярталася дахаты,
нібы ў пекла па прысуду:
там распальвала я печку.
Лаялі мяне бясконца,
нізавошта зневажалі,
бэсцілі мой добры нораў,
імя добрае чарнілі,
словы брыдкія залевай
на мяне дажджом ліліся,
нібы град жалезны зь неба,
нібы вогненныя іскры.
Я не надта бедавала,
засталася б я і далей
паслугачкай у свякроўкі,
бабы з вогненнаю глоткай,
ды настала мая згуба,
надыйшла мая пагібель:
лютым воўкам стаў жаніх мой,
стаў мядзведзем мой каханы,
ад мяне ён адвярнуўся,
еў і спаў заўжды спіною.
Пачала тады я плакаць,
слёзы ліць цішком у свірне.
Успомніла я дні былыя,
як жылося мне прывольна
у двары раздольным таткі,
у матулінай сялібе.
Не змагла тады стрымацца
і заплакала ўголас:
“Узрасціла мяне маці,
нібы яблыньку-красуню,
нібы парастак пяшчотны,
ды Вось толькі пасадзіла,
маці любая, расточак
у атручаную глебу,
на паганую паляну,
у карані бярозы жорсткай,
у слязах ды ў маркоце
звекаваць свой век жаночы.
Я, вядома, магла б трапіць
і ў лепшыя мясціны,
у раздольныя сядзібы,
у прасторныя пакоі,
ды займець лепшага мужа,
больш прыгожага мужчыну.
Мне ж дастаўся недарэка,
недапечаны аглуздак,
зь дзюбай крумкача на твары,
з крумкачоваю паставай,
зь ненажэрнай пашчай воўчай
ды зь мядзведзевым абліччам.
Я магла б знайсці такога
дома на любым пагорку,
узяўшы з поля пень карчавы,
зь лесу – алешыну гнілую,
зь дзёрна я зрабіла б морду,
бараду -- з імхоў балотных,
галаву зляпіла б з гліны,
з вугалёў зрабіла б вочы,
з губы выразала б вушы,
ногі -- зь ліпавай рагулі.”
Так я плакала, спявала,
так гаротна ўздыхала.
А за сценкай выпадкова
прыгажун мой ўсё падслухаў!
Як ён кінуўся адгэтуль,
да дзвярэй падбег імкліва,
я хаду яго пазнала,
я разгледзела паставу:
валасы стаялі дыбам,
чуб тарчма стаяў ад злосці;
злосна шчэрылася пашча,
вочы лютасцю палалі,
ён трымаў пад пахай палку,
кій рабінавы сціскаў ён,
і мяне ён моцна выцяў,
палкай гэтаю ударыў.
А што вечарам было там!
Класціся збіраўся спаць ён,
дык набраў дубцоў вязанку,
пугу ўзяў з цвіка ў хаце,
каб сцябаць мяне той пугай,
не каго-небудзь другога.
Я прыйшла дамоў пад вечар,
спаць пакласціся хацела,
ён дазволіў легчы побач,
ён пусціў мяне ў ложак,
пачаў локцем біць пад рэбры,
злосна тыцкаць кулакамі,
біць таўстым дубцом штомоцы,
пугаю хвастаць раменнай.
Збегла я з пасцелі стылай,
зь ледзянога збегла ложка.
Муж ускочыў за мной следам,
гнаць пачаў мяне за дзверы!
У валасы мне ўчапіўся,
пасмы валасоў мне вырваў,
злосна кінуў іх на вецер,
іх рассыпаў у паветры.
У каго шукаць парады,
дзе знайсці мне абарону?
Я спляла з жалеза лапці,
медныя спляла аборы,
доўга пад сцяной стаяла,
слухала ў канцы прагона,
ці суцішыўся звер люты,
ці ўняў свой шал нялюдзкі.
Але ён шалеў ад злосці
і ніяк не унімаўся!
Я ўся задубянела,
схаладзела пад сцяною,
стоячы ў халоднай цемры,
пад замкнёнымі дзвярыма.
Думала я, разважала,
ці змагу трываць я вечна,
тую злосць бесперапынна,
ганьбу гэтую бясконца,
у нячыстай гэтай хаце,
у гэтым кубле паганым.
Кінула я дом свой любы,
падалася зь цёплай хаты
ў бясконцыя блуканні
па чужых палях, балотах,
па чужых халодных водах,
і дайшла да ніваў брата.
Там рыпеў пасохлы ельнік,
напяваў густы сасоннік,
каркалі наўкол вароны
ды сарокі стракаталі:
“Гэты дом табе не родны,
ачужыніліся месцы!”
Не дала таму я веры
і пайшла ў двор да брата.
Веснічкі мне так рыпелі,
жаласна казалі нівы:
“Чаго хочаш ты, нябожа,
што пачуць у гэтым доме?
Ужо даўно памёр твой бацька,
маці родная сканала,
адцураўся цябе брацік,
жонка злая, як маскалька
Не дала таму я веры
і пайшла да брата ў хату.
Узялася я за клямку –
рукі апаліла сцюжай.
Я тады ўвайшла ў хату
і спынілася ў парозе.
Гэтай хаты гаспадыня
не абдымкамі сустрэла,
і руку не падала мне;
я была не меней гордай,
абдымацца зь ёй не стала
і руку не падал ёй.
Дакранулася да печкі –
рукі апаліла сцюжай;
пашукала жару ў печцы,
ды знайшла халодны попел.
Брацік мой ляжаў на лаўцы
каля печкі закапцелай;
на плячах сумёты сажы,
два вяршкі па ўсім целе,
попел валасы засыпаў,
чорны бруд ляжаў капою.
Брат, як да чужой звярнуўся,
запытаўся ў незнаёмай:
“Ты з якіх зямель заморскіх?”
Я на тое адказала:
“Што, не пазнаеш сястрычку,
дачку сваёй роднай маці?
Мы ж адной матулі дзеці,
адной птушкі птушаняты,
мы з адной сям’і птушынай,
з аднаго гнязда ўзляцелі.”
Ад таго мой брат заплакаў,
пацякла з вачэй вадзіца.
Брат сказаў свёй кабеце,
ціха прашаптаў на вуха:
“Накармі маю сястрычку!”
Скасавурылася баба,
падала пустой капусты,
тлушч адтуль злізаў сабака,
нават солі не пакінуў,
сам нагадаваўся чорны.
Брат сказаў свёй кабеце,
ціха прашаптаў на вуха:
“Прынясі сястрычцы піва!”
Скасавурылася баба,
падала вадзіцы госці,
вады бруднай і паганай,
сёстры вочы ёй памылі,
рукі мыла ў ёй залоўка.
Я тады пайшла ад брата,
дом пакінула свой родны.
Я пайшла блукаць па свету
валацугаю бязроднай
па ўзбярэжжу, бедалага.
Беспрытульная сіротка
да чужых дзвярэй ішла я,
стукала ў чужыя дзверы,
выкінуты ў свет дзіцёнак,
без прытулку і без родных.
Ёсць людзей нямала ў свеце,
знойдзецца такіх багата,
што на мяне злосна крыкнуць,
словы брыдкія мне скажуць.
Мала хто на гэтым свеце
словы добрыя казаў мне,
словы ветлыя прамовіў,
ды на печку запрасіў бы,
калі з-пад дажджу прыйшла я,
ці з марозу ў хату ўлезла
ў спадніцы зледзянелай,
у кажусе, ільдом пакрытым.
Маладой сваёй парою
не паверыла б ніколі,
хай бы і казалі сотні,
тысячы людзей казалі,
што ў бяду такую траплю,
што настануць дні такія,
у маім жыцці няшчасным,
на вяку маім гаротным.
↑ Змест