РУНА ДВАЦЦАЦЬ ЧАЦВЕРТАЯ
Маладога навучаюць, як трэба абыходзіцца з жонкай (1—264). Стары жабрак расказвае, як яму ўдалося ўтаймаваць сваю жонку (265 – 296). Маладая бядуе, што ёй назаўсёды давядзецца пакінуць сой родны дом і развітваецца з раднёй (297 – 462). Ілмарынен на руках выносіць маладую з хаты, садзіць у сані і ўвечары трэцім днём прыязджае дадому (463 – 528).
Маладзіцу навучылі,
шмат нарадзілі нявесце.
Тут скажу да брата слова,
маладому слова моўлю:
5”Ты жаніх, мой братка любы,
ты за роднага радней мне,
даражэй, чым сын матулі,
чым дзіця роднага бацькі!
Ты паслухай, што скажу я,
10што скажу ды што прамоўлю
што за птушачку злавіў ты,
пра малую гэту пташку.
Услаўляй свой лёс шчаслівы
за багаты падарунак,
15услаўляй і кажы дзякуй!
Добрую спаткаў ты долю,
добры лёс паслаў Стваральнік,
літасцівы, усемагутны.
Ты як след падзякуй бацьку,
20маці ты падзякуй шчыра,
што дзяўчыну ўзгадавалі,
слаўную табе нявесту!
Чыстая з табой дзяўчына,
ясная з табою разам,
25снежнай чысціні дзяўчына
пад тваёю абаронай.
Прытулілася да сэрца
табе слаўная сяброўка,
малаціць яна ўмее
30і выдатна косіць сена,
спрытна вымые бялізну,
палатно як след пабеліць,
напрадзе ільняных нітак
ды натчэ тканіны тонкай.
35І гукае ў яе бёрда,
як зязюля на пагорку,
спрытна бегае чаўночак,
нібы лàсіца ў бярвеннях,
шпулька круціцца, нібыта
40шышка ў лапах у вавёркі.
І заснуць не можа вёска,
і не спіць сяло нязбудна –
так яна стукоча бёрдам,
чаўнаком звінць малодка.
45Гэй жаніх, дзяцюк руплівы,
парастак сям’і прыстойнай!
Вострую касу адкуй ты,
насадзі на касавільна,
выраж палец каля брамы,
50адкляпай касу старанна!
А як толькі сонца ўстане
адвядзі на луг дзяўчыну,
паглядзі як яна косіць,
як траву касою зносіць,
55асаку валкамі сцеліць,
ды зялёны валіць шчавель,
купіны мінае спрытна,
ні растка не пакідае.
А наступным днём дзяўчыне
60ты змайструй чаўночак ткацкі,
для станка навой зрабі ты,
ды набіліцы як трэба,
панажы зрабі з бярозы,
зладзь увесь станок дзяўчыне!
65Прывядзі да станка жонку,
дай кабеце ў рукі бёрда,
хай звініць у маладзіцы,
хай станок грукоча ткацкі,
каб пачуўся стук у вёсцы,
70каб ляцеў па наваколлю.
Запытаюцца старыя,
ды падзівяцца малодкі:
“Хто там тчэ табе палотны?”
Ты павінен адказаць ім:
75“Гэта тчэ мая зязюлька,
залаціначка працуе!”
“А ці добрая тканіна,
можа рве аснову бёрда?”
“Добрая ў яе тканіна,
80і не рве аснову бёрда!
Тчэ так толькі дзева Сонца,
толькі Месячная дзева,
ды яшчэ дачка Сузор’я,
сама Зорная дзяўчына.”
85Гэй жаніх, дзяцюк руплівы,
парастак сям’і прыстойнай!
Як паедзеш ты адгэтуль,
калі пусцішся ў дарогу
разам зь мілаю дзяўчынай,
90з птушачкай сваёй прыгожай,
не вязі сваю галубку,
не трасі ты верабейку
па ўсіх рытвінах дарогі,
аб платы яе не стукай,
95аб пянькі ўсцяж дарогі,
аб каменне ля сцяжынкі!
Бо яе ў бацькоўскім доме,
у сялібе маці роднай,
па рытвінах не вазілі,
100аб платы не разбівалі,
ды не білі аб каменне,
аб пянькі ўсцяж дарогі.
Гэй жаніх, дзяцюк руплівы,
парастак сям’і прыстойнай!
105Не вязі ты маладзіцу,
залаценькую дзяўчыну,
па кутках капацца ў хаце,
корпацца ў закутках цёмных,
бо яна ў бацькоўскай хаце,
110у матуліных пакоях
не тулялася ў закутках,
не хавалася ў куточках:
ля вакна заўжды сядзела,
пасярод хадзіла хаты,
115вечарам на радасць татку,
на пацеху маці ўранні.
Не вязі жаніх бяздольны,
не вядзі сваю галубку,
з таўкачом да поўнай ступы
120там таўчы кару сухую,
выпякаць зь мякіны хлеба,
з горкаю карой сасновай!
Бо яна ў бацькоўскай хаце,
у матулінай сядзібе,
125не таўкла ў поўнай ступе
таўкачом кару сухую,
не пякла з мякіны хлеба,
з горкаю карой сасновай.
Ты вязі нашу галубку
130да палеткаў хлебародных
насыпаць у сусекі жыта,
поўніць іх ячменным зернем,
каб пячы боханы хлеба,
каб варыць з ячменю піва,
135каб пячы з пшаніцы булкі,
учыняць белае цеста!
Ты жаніх, мой братка любы!
Не павінна наша птушка,
залаценькая галубка,
140зведаць слёз маркоты горкай!
Калі ж час такі настане,
калі дзеўка занудзіцца,
ты пастаў каня ў аглоблі,
запражы белага ў сані
145завязі да бацькі дзеўку,
да матуліных абдымкаў!
Не павінна наша птушка,
залаценькая галубка,
быць рабыняю тваёю,
150парабчанкаю падзённай!
Дазваляй хадзіць у свіран,
ды не замыкай кладоўку!
Бо яна ў бацькоўскай хаце,
у матулінай сядзібе
155не была рабыняй беднай,
парабчанкаю падзённай:
ёй заходзіць дазвалялі
і ў свьвіран, і ў кладоўку,
хлеба скібачку адрэзаць,
160яйкі скласці ў кошык ладам,
кадкі з малаком дагледзець,
паглядзець, як ходзіць піва.
З рання дзверы адчынялі,
замыкалі позна ўвечар.
165Гэй жаніх, дзяцюк руплівы,
парастак сям’і прыстойнай!
Калі будзеш добры з жонкай,
цябе ветла павітаюць,
як прыедзеш ты да цешчы,
170госцем у цесцеву сялібу.
Слаўна там цябе сустрэнуць,
нагадуюць ды напояць,
выведуць каня з аглобляў,
завядуць яго у стайню,
175там накомяць і напояць,
прынясуць аўса ў яслі.
Ты не ганьбі нашу дзеву,
нашу птушачку-галубку,
быццам род яе паганы,
180невядомае сямейства!
Знатны род у нашай дзевы
ды шматлікая радзіна:
як пасадзяць боб на ніве --
па зярнятку ўсім будзе,
185а пасеюць лён у полі –
выйдзе кожнаму па нітцы.
І ніколі ты, няшчасны,
не рабі дурнога жонцы,
бізуном яе не сцёбай,
190як рабыню канчукамі,
не хвастай жанчыну пугай,
не лупі яе на ганку!
Бо яе ў бацькоўскай хаце,
у матулінай сядзібе,
195не сцябалі бізунамі,
як рабыню канчукамі,
не хвасталі яе пугай,
ды на ганку не лупілі.
За яе ты стой гарою,
200будзь апірышчам надзейным:
не давай свякроўцы ў крыўду,
не давай чапаць і свёкру,
каб не крыўдзілі чужынцы,
не пляткарылі суседзі.
205А калі сям’я захоча,
каб ты адхвастаў жанчыну,
не чапай сваю галубку,
не кранай яе і пальцам:
ты ж чакаў яе тры леты,
210сватаўся бесперапынна.
Навучай сваю ты жонку,
яблычак свой сакавіты,
навучай яе ў ложку,
шчыльна дзверы зачыніўшы.
215Два гады вядзі навуку:
словамі вучы адзін год,
другі год вучы вачыма,
а на трэці -- моцна тупні!
А калі яна не ўцяміць,
220калі слухацца не будзе,
адламай ты чарацінку
ды нарві хвашчу ў полі,
павучы, як след кабету!
І чацвёрты год таксама
225навучай хвашчовым звівам,
звоем асакі балотнай!
Толькі не хвастай лазінай,
бізуном не руш дзяўчыну!
Калі ж зноў яна не ўцяміць,
230калі слухацца не будзе,
прынясі дубец ты з лесу,
ад бярозы ў лагчыне!
Пад крысом нясі дубец той,
каб не бачылі суседзі.
235Пакажы дубец жанчыне,
пагразі, але не сцёбай!
Калі ж зноў яна не ўцяміць,
калі слухацца не будзе,
павучы яе дубцом тым,
240той бярозавай галінкай!
Ты вучы яе ў хаце,
за глухой сцяной імшыстай.
Не лупцуй яе ў полі,
на ўзмежку не хвастай ты,
245каб не згледзелі суседзі,
каб не даляцеў да вёскі,
крык ды гвалт ад гэтай сваркі,
плач не даляцеў да лесу.
Па плячах яе хвастай ты
250ды па іншых мяккіх месцах.
Сцеражыся даць пад вока,
вуха не кранай ніколі,
бо гузак можа ўскочыць,
ці сіняк пад вокам сядзе.
255І заўважыць гэта свёкар,
дзевер зьдзівіцца адразу
ды вяскоўцы ўсе ўбачаць.
Будуць надсміхацца бабы:
”Можа на вайне была ты,
260недзе ў бітве пабывала?
Можа воўк цябе падрапаў,
ці мядзведзь цябе знявечыў?
Можа быў жаніх мядзведзем,
быў ваўком твой муж каханы?”
265Дзед стары ляжаў на печцы,
грэўся там стары ўбогі.
Так сказаў дзядуля зь печы,
мовіў так стары ўбогі:
”Ты ніколі, чалавеча,
270не зважай на бабскі нораў,
на язык салодкі бабскі,
як калісці я, бяздольны!
Я купляў ёй хлеб і мяса,
піва, масла я купляў ёй
275ды купляў на выбар рыбу,
здабываў прысмакаў розных;
піва браў я ў родным краі,
у чужых краях – пшаніцу.
Але ўсё было дарэмна,
280не дабіўся я падзякі.
Жонка залятала ў хату
ды за чуб мяне хапала,
зь перакошаным абліччам,
злосна вылупіўшы вочы,
285усё крахтала ды стагнала,
у шаленстве абзывала
мяне дурнем таўстазадым,
абібокам безгаловым.
Я тады другое ўспомніў
290і пайшоў я іншым шляхам:
выразаў дубец з бярозы --
і адразу стаў саколік,
а з ядлоўцу ўзяў дубечык –
стаў адразу залаценькім;
295хвастануў яе лазінай—
кінулася мне на шыю.”
Уздыхнула тут нявеста,
маладая затужыла,
пачала дзяўчына плакаць,
300словы мовіла такія:
”Блізкая ў людзей разлука,
на парозе развітанне,
ды маё бліжэй расстанне
і цяжэй ад’езд мой хуткі.
305Еду я зь цяжкой душою,
пакідаю з горкім сэрцам
сваю вёску назаўсёды,
сваю слаўную сялібу,
дзе красуняй узрастала,
310увысс цягнулакся да сонца,
правяла гады дзяцінства
ды дзявочасці часіны.
Я не ведала дагэтуль
і не думала ніколі,
315і ніколі не гадала,
што пакінуць давядзецца
свае любыя мясціны,
свае мілыя пагоркі.
Зараз я ў разлуку веру,
320веру ў блізкі час ад’езду:
п’ецца развітальны кубак,
піва горкае расстання.
Хутка павярнуцца сані
перадам з двара на выезд,
325бокам да бацькоўскай стайні,
да быдлячага загону.
Чым жа адплаціць змагу я,
чым, бяздольная дзяўчына,
чым за малако матулі,
330за ўсё добрае ад бацькі,
за любоў роднага брата,
за пяшчоту ад сястрычкі?
Дзякуй табе, татка родны,
за жыццё маё былое,
335за салодкія кавалкі,
за былыя ўсе даброты.
І табе, матуля, дзякуй,
што люляла немаўлятку,
на руках мяне насіла,
340што грудзьмі мяне ўскарміла.
Дзякую роднаму братку,
братку ды сястрычцы любай,
дзякую ўсім я родным,
усім сяброўкам-аднагодкам,
345зь кім жыла я неразлучна,
зь кім расла ўсе гады я.
Галубок мой, любы татка,
мая родная матуля,
ды ўвесь мой род вялікі,
350мая слаўная радзіна!
Не кідайцеся ў роспач
ды занадта не бядуйце,
што я еду ў край чужынскі,
у невядомую старонку!
355Сонца Божае там свеціць,
Божы месяц узыходзіць,
праплываюць зоркі ў небе
і Мядзведзіца ўсплывае
нават у краях далёкіх,
360у чужынскіх дальніх землях,
а не толькі па-над хатай,
над дваром майго дзяцінства.
Зараз мушу я растацца
з залатой бацькоўскай хатай
365з роднаю сваёй сялібай
ды з камораю багатай,
ды з балотамі, з палямі,
у двары з травой зялёнай.
Пакідаю бераг родны,
370свае светлыя азёры,
хай купаюцца там бабы,
хай там плаваюць падпаскі.
Кіну гультаям балота,
лежням – здзірванелы выган,
375гай густы для адпачынку,
верасы – мужам вандроўным,
праслы кіну пешаходам,
хадакам платы даўгія,
бегунам двары пакіну,
380а хто спыніцца – тым сцены,
падмятальшчыкам – падлогі,
мыйшчыцам – масніцы ў хатах.
Поле кіну для аленяў,
пушчы я для рысяў кіну,
385чарадзе гусей – імшару,
зараснікі – вольным птушкам.
Зараз я адсюль паеду
на далёкую чужыну,
у ночы восеньскай абдымкі,
390на падступны лёд вясенні,
дзе слядоў не застаецца,
дзе знікаюць ног адбіткі;
дзе на снезе ўзор знікае,
прападае след сукенкі.
395Калі ж я сюды вярнуся,
дом наведаю свой родны,
маці голас мой не ўчуе,
не пачуе бацька плачу,
калі галасіць пачну я,
400слёзы ліць над узгалоўем,
дзе трава даўно ўзнялася,
дзе ядловец густа вырас,
над магілкай роднай маці,
бацькі роднага ўзгалоўем.
405А калі я зноў вярнуся
на шырокія падворкі,
тут мяне ніхто не ўспомніць,
апрача тых двух знаёмцаў:
прасла ніжняга ў плоце
410ды кала на ўзмежку поля;
прасла я спляла дзяўчынкай,
кол забіла маладзенькай.
Ды матуліна карова,
што з малой я ўзгадавала,
415малаком яе паіла,
глуха рыкне ў загоне,
на забруджаным падворку
пасярод зімы халоднай;
яна можа й прыгадае,
420што я родам з гэтай хаты.
Таткаў конь мяне пазнае,
бо яго я ўскарміла,
гадавала яшчэ ў дзеўках;
заіржэ той ціха конік
425на забруджаным падворку
пасярод зімы халоднай;
можа ён і прыгадае,
што я родам з гэтай хаты.
Ды стары сабака братаў,
430што ў дзяцінстве я карміла,
навучала яшчэ ў дзеўках;
гаўкне ў будцы той сабачка,
на забруджаным падворку
пасярод зімы халоднай;
435можа ён і прыгадае,
што я родам з гэтай хаты.
І ніхто мяне не ўспомніць,
як вярнуся ў дом свой родны,
хоць не зменяцца мясціны,
440лодкі ля старых прыстанкаў,
поўныя сігоў пралівы,
ды шматрыбныя затокі.
Дык бывай жа, дом мой родны,
гонтам крытая хаціна!
445Хораша было б вярнуцца,
зноў пабыць у роднай хаце.
Родныя бывайце сенцы,
з габляванаю падлогай!
Хораша было б вярнуцца,
450зноў пабыць у роднай хаце.
Ты бывай, мой двор шырокі,
увесь рабінамі зарослы!
Хораша было б вярнуцца,
зноў пабыць у роднай хаце.
455Ты бывай, мой краю родны!
Ягадным паклон палянам,
на лугах квяцістых сцежкам,
верасовым пералескам,
сотням выспаў на азёрах,
460тым пратокам рыбародным,
елкам на крутых узгорках
ды маім бярозкам любым!”
Тут кавальнік Ілмарынен
пасадзіў дзяўчыну ў сані,
465хвастануў каня ён пугай
ды такія словы мовіў:
“Берагі азёр, бывайце,
берагі, палі, узлескі,
сосны на крутых узгорках,
470дрэвы гонкія ў пушчах,
куст чаромхі на задворку
ды ядловец каля студні,
ягадныя ўсе паляны,
усе ягады, травінкі,
475елак карані, лазінкі,
ліст альховы ды бяроста!”
Так паехаў Ілмарынен,
Пох’ялы двары пакінуў.
Дзеці Пох’і засталіся,
480там працягваліся спевы:
“Чорная ляцела птушка,
з цёмнай прыляцела пушчы,
нашую сцягнула качку,
ягадзінку нашу знесла,
485яблычак наш ухапіла,
рыбку нашую ўкрала,
мала грошай заплаціла,
спакусіла яе срэбрам.
Хто цяпер звядзе на рэчку,
490хто пакажа нам сцяжынку?
Тут спусцеюць яе цэбры,
каромысел засумуе,
не памыецца падлога,
смецце будзе ў пакоях,
495не памытым будзе посуд,
пачарнеюць ручкі куфляў.”
А кавальнік Ілмарынен
са сваёю маладзіцай
шпарка ехаў па ўзбярэжжу,
500берагам чароўнай Пох’і,
уздоўж мядовае пратокі,
па пясчанаму ўзвышшу.
Жвір звінеў, жарства спявала,
віўся шлях, рыпелі сані,
505кольцы на гужах брынчэлі,
грукатаў з бярозы полаз
ды стагнаў капыл з крушыны,
трэслася дуга з чаромхі,
звонка ляпалі аглоблі,
510медныя гудзелі кольцы:
так імчаўся той стаеннік,
конь стаенны белалобы.
Ехалі адзін, другі дзень,
трэці дзень яны імчалі,
515муж тымаў рукою лейцы,
абдымаў другой дзяўчыну,
адна нага пад кашмою,
на кашме нага другая.
Конь імчаў, ляцелі сані,
520шлях паціху скарачаўся,
і на трэці дзень пад вечар,
як ішло на захад сонца,
паказаўся дом кавальскі,
Ілмарынена сядзіба.
525Сажа густа ўзлятала,
дым кужэліўся, як хамара,
весела ірваўся з хаты,
уздымаўся пад аблокі.