РУНА ТРЫЦЦАТАЯ
Леммінкяйнену карціць зноў падацца з вайной ў Пох’ялу, маці яго адгаворвае (1-- 40). Ён думае, каго б узяць з сабою і вырашае паехаць са сваім старым паплечнікам Т’іерам (41 – 122). Гаспадыня Пох’ялы насылае на іх люты мароз, але Леммінкяйнен сваімі замовамі перамагае гэтае насланнё (123 – 316). Леммінкяйнен з сябрам дабіраецца па ільду да берага, доўга блукае па непраходных пушчах і, нарэшце, дабіраецца да родных мясцін (317 – 500).
Хлопец Ахці, сын адзіны,
лёгкадумны Леммінкяйнен,
выйшаў з хаты на світанку,
самым досвіткам сабраўся
5паглядзець на свае лодкі,
караблі свае пабачыць.
Човен там драўляны плакаў,
лодка жаласна стагнала:
”Мушу я ляжаць у брудзе,
10сохнуць мушу без карысці!
На вайну не ходзіць Ахці,
шэсць і дзесяць год не ходзіць
здабываць багата срэбра,
золата здабыць у бітве.”
15Тут вясёлы Леммінкяйнен
ляпнуў па чаўне рукою,
рукавіцай вышыванай
ды сказаў такія словы:
”Не бядуй сасновы човен,
20не сумуй, высакаборты!
На вайну яшчэ паспееш,
пабываеш ты ў бітве;
весляры па лаўках сядуць
заўтра на ўзыходзе сонца.”
25Ён пайшоў да сваёй маці,
і такія словы мовіў:
”Ты не плач, мая матуля,
не бядуй ды не журыся,
калі зноўку я пушчуся
30ў паход ваенны дальні.
Думка ў мяне ўзнікла,
у мяне намер з’явіўся
расплаціцца зь людам Пох’і,
вынішчыць той род паганы.”
35Запярэчыла тут маці,
перасцерагчы хацела:
”Не ідзі, сынок мой любы,
ваяваць не трэба з Пох’яй!
Знойдзеш там сваю пагібель,
40смерць сваю там напаткаеш!”
Ды не слухаў Леммінкяйнен!
Ён наважыўся паехаць,
на вайну пайсці сабраўся,
словы вымавіў такія:
45”Дзе знайсці яшчэ героя,
мужа збройнага да пары,
каб у Ахці быў паплечнік,
быў надзейны сябра ў бітве?
Добра ведаю я Т’іера,
50Куўра воін быў славуты.
Вось дзе я знайду героя,
мужа збройнага мне ў пару,
каб у Ахці быў паплечнік,
быў надзейны сябра ў бітве.”
55Ён прайшоў праз усю вёску,
падыйшоў да хаты Т’іеры
і сказаў такія словы,
так прамовіў падыйшоўшы:
”Т’іера, сябра мой нязменны,
60мой адзіны любы сябра!
Памятаеш, як даўней мы,
той парой даўно мінулай,
мы з табой хадзілі разам
на палі вялікіх бітваў?
65Не было ніводнай вёскі,
дзе двароў меней дзесятка,
не было ніводнай хаты
меней дзесяці герояў;
не было такіх асілкаў,
70не было мужоў магутных,
якіх бы на полі бітвы
мы не здолелі пакласці.”
Пад акном Т’іеры бацька
выразаў для дзідаў дрэўкі,
75на парозе свірна маці
масла ў дзежцы калаціла,
браты каля самай брамы
сані спрытна майстравалі,
а ля возеры сястрычкі
80на мастках качалі воўну.
З-пад акна прамовіў бацька,
маці мовіла з парога,
браты адказалі з брамы,
сёстры ад масткоў сказалі:
85“На вайну не пойдзе Т’іера,
не пара за дзіду брацца!
Т’іера заключыў дамову,
толькі што паразумеўся:
ён нядаўна ажаніўся,
90узяў жонку маладую,
не паспеў абняць нявесту,
да грудзей яе прыціснуць.”
Т’іера той ляжаў на печцы,
на краю ляжанкі Куўра:
95ён абуў нагу на печцы,
а на лавачцы другую,
пояс зацягнуў ля брамы,
на падворку зашпіліўся
і ўзяў у рукі дзіду.
100Не вялікі быў той дроцік,
дый не надта быў маленькі,
так, сярэдняга памеру:
з аднаго канца жарэбчык
насустрач другому скача,
105вые воўк каля ўсканцоўкі,
на кальцы равуць мядзведзі.
Памахаў кап’ём з пагрозай,
пакруціў, памацаў дрэўка,
у зямлю ўсадзіў на сажань,
110у сугліністае поле
без адзінае травінкі
і без купінкі адзінай.
Т’іера дзіду сваю змесціў
побач з дзідай Каўкаміелі,
115каб паехаць разам з Ахці,
стаць паплечнікам героя.
Астраўлянін Каўкаміелі
човен свой спіхнуў на хвалі,
лодка спрытна слізганула,
120як гадзюка між калсься;
скіраваліся на поўнач,
палылі да мора Пох’і.
Вось тут Пох’і гаспадыня
люты холад напусціла
125ў Пох’ялу на шыр марскую,
на адкрытыя прасторы.
Так яна прагаварыла
свае вечныя замовы:
”Ты мароз, сынок малодшы,
130мой дзівосны гадаванец!
Ляці, куды загадаю
і куды цябе пашлю я!
Замарозь на моры човен,
Леммінкяйнена караблік,
135на хрыбтах марскіх празрыстых,
на прасторах неабсяжных!
Замарозь гаспадара ты,
ты ільдом пакрый гарэзу,
каб не выбраўся ніколі,
140назаўсёды там застаўся,
калі я не дам свабоды,
вызваляць яго не буду!”
І тады мароз зламысны,
рода нізкага адростак,
145маразіць падаўся мора,
ледзяніць марскія хвалі.
А пакуль туды дабраўся
ды цягаўся па лагчынах,
пакусаў лісты на дрэвах,
150семя пагубіў на травах.
А калі ўжо дабраўся
да марскога ўзбярэжжа,
да бяскрайняга абшару,
дык спачатку замарозіў
155уначы стаўкі й затокі,
зледзяніў шырокі бераг,
толькі мора не змарозіў,
не крануў марскія хвалі.
Нават зябліку між хваляў,
160невялічкай кволай птушцы,
галаву не замарозіў,
лапкі цёплымі пакінуў.
Толькі ўжо другою ноччу
узмацнеў, злюцеў шалёна,
165стаў зусім ужо нахабным,
лютым стаў страшыдлам дзікім,
халадэчай свет напоўніў,
літасці зусім не ведаў:
усё пакрыў ільдом сажнёвым
170ды аршынным зверху снегам,
схаладзіў у Ахці човен,
знерухоміў сярод хваляў.
Ён хацеў самога Ахці
закаваць у лёд навечна:
175Вось ужо схапіў за пальцы
і да ног стаў дабірацца.
Узлаваўся Леммінкяйнен,
успалаў вялікім гневам,
у агонь спіхнуў мароза,
180у кавальскі горан кінуў.
Ён схапіў мароз рукамі,
у кулаках страшыдла сціснуў
ды сказаў такія словы,
так сказаў і так прамовіў:
185”Сын паўночнай Завірухі,
ледзяной зімы дзіцёнак!
Не чапай ты мае пальцы,
ты да ног не дакранайся,
не хапай мяне за вушы,
190галаву маю не кратай!”
Ты даволі маеш працы,
шмат чаго змарозіць можаш.
Не чапай жывых людзей ты,
целы ўсіх дзяцей жаночых,
195маразі зямлю, балоты,
ледзяні каменне, скалы,
вербы можаш замарозіць,
холадам скаваць асіны,
абдзірай кару з бярозаў,
200елкі ў лесе можаш грызці,
толькі ты дзяцей жаночых
не чапай нідзе й ніколі!
Калі ж гэтага не хопіць
дык вазьміся за другое!
205Астудзі гарачы камень
ды палаючыя глыбы,
замарозь стальныя скалы,
горы, поўныя жалеза,
Вуакса хай зледзянее,
210Іматра ў ільдах застыне,
тыя глоткі апраметнай,
грозных вадакрутаў пашчы!
Можа ўвесь твой род успомніць,
расказаць, адкуль ты ўзяўся?
215Ведаю твой род нячысты,
ведаю, адкуль ты ўзяўся:
на вярбах радзіўся холад,
на бярозе сцюжа ўзнікла
у Пох’яле за дальняй хатай,
220на ўскрайку Піментолы,
ад бацькоў нялюдзкіх злосных,
брыдкіх вылюдкаў адроддзя.
Дык хто ж выпаіў паганца,
узгадаваў нялюдзкі холад?
225Не было грудзей у маці,
малака яна не мела,
малаком паілі змеі,
сыцілі яго гадзюкі,
са спаганенага вымя
230без саскоў тугіх малочных,
непагадзь яго люляла,
калыхаў паўночны вецер,
на зарослых ручаінах,
на вадзе балотнай цёмнай.
235Вырас нелюднем хлапчына,
меў пагібельныя звычкі.
Не было імя ў хлопца,
безыменнага паганца.
Атрымаў імя нарэшце:
240стаў Марозам называцца.
Па платах пачаў ён лазіць
па кустах пачаў цягацца,
бегаў летам па балотах,
па дрыгве бяздоннай чорнай,
245а зімой трашчаў у соснах,
блазнаваў па дзікіх пушчах,
грукатаў сярод бярозак,
па алешніках насіўся,
вымарожваў лес і травы,
250рабіў роўнымі паляны,
адгрызаў лістоту з дрэваў,
кветкі зь верасоў адкусваў,
абдзіраў у лесе сосны,
пакідаў сухія дрэвы.
255Ці не надта ты вялікі,
перарос сябе самога,
што мяне змарозіць хочаш,
каб распухлі мае вушы,
схаладзелі мае рукі
260ды адмерзлі мае ногі?
Ты пакінь мяне марозіць,
не студзі мяне паганец!
Накладу агню ў панчохі,
у чаравікі – галавешак
265жару ў падол насыплю
ды насыплю ў апаяску,
і мароз мяне не схопіць,
не прычыніць сцюжа шкоды.
Паганю цябе замовай
270на задворкі даўгой Пох’і.
А калі прыйдзеш дадому,
у свае родныя мясціны,
замарозь катлы ў печках
ды вуголле па загнетах,
275рукі прымарозь да цеста,
прымарозь дзяцей да матак,
застудзі ў авечак вымя,
жарабя ў кабыліцы!
Калі ж гэтага не хопіць,
280паганю цябе замовай
прама на вуголле Хійсі,
на агонь у печцы Лемпа,
прама ў горан запіхаю,
на кавадла цябе кіну,
285каб каваль цябе пастукаў,
малатком цябе паляпаў,
каб мацней цябе дубасіў,
молатам цяжкім сталёвым!
Калі ж гэтага не хопіць,
290саступіць мне не захочаш,
ведаю другое месца,
для цябе другі закутак:
тварам павярну да лета,
павярну да спёкі пашчай
295і прабудзеш там да скону,
век не вылезеш адтуль ты,
калі я не дам свабоды,
не прыйду на дапамогу!”
Тут Мароз, сын Завірухі
300скеміў, што пагібель блізка,
і пачаў прасіць патолі,
словы вымавіў такія:
”Будзе лепей згаварыцца
адзін аднаму не шкодзіць
305у жыцці болей ніколі,
пакуль месяц срэбны свеціць!
Калі ж ты яшчэ пачуеш,
пра мае кепскія ўчынкі,
загані мяне ў печку,
310ці пашлі мяне ў кузню,
у пякучае вуголле
Ілмарынену ў горан!
Можаш і загнаць у лета,
павярнуць да спёкі тварам,
315каб прабыў я там да скону,
на ўвесь век я там застаўся!”
Тут вясёлы Леммінкяйнен
кінуў човен свой прамёрзлы,
лодку кінуў сярод лёду
320і пайшоў наперад пешкі.
Тут і Т’іера паспяшаўся,
следам за вясёлым сябрам.
У дарогу рушыў Ахці
там, па роўнядзі лядовай,
325дзень ішоў, за ім другі дзень,
і на трэці дзень, нарэшце,
паказаўся мыс Галодны,
зь вёскай беднаю, нікчэмнай.
Падыйшоў да замка Ахці
330і такія словы мовіў:
”Можа знойдзецца тут мяса,
альбо рыба ў гаспадарцы
для герояў аслабелых,
для знясіленых дарогай?”
335Не знайшлося ані мяса,
ані рыбы ў гаспадарцы.
І сказаў тут Леммінкяйнен,
мовіў так прыгожы Каўка:
”Хай агнём гарыць той замак,
340хай яго вадою змые!”
І пакрочыў сам наперад
у кірунку цёмнай пушчы,
па бязлюдных тых мясцінах,
па сцяжынках невядомых.
345Падбіраць стаў Леммінкяйнен,
прыгажун той Каўкаміелі,
пух па камянях сустрэчных,
воўну мяккую па скалах.
Ён звязаў шкарпэткі з воўны,
350рукавіцы з воўны гэтай,
каб марозу не баяцца,
не баяцца лютай сцюжы.
Сам пайшоў шукаць дарогу,
якім шляхам далей рушыць:
355павяла ў лес дарога,
у пушчу сцежка запрашала.
Так сказаў тут Леммінкяйнен,
прыгажун той Каўкаміелі:
”Гэй браток мой любы, Т’іера!
360Мы з табой на краю света!
Можам тут знайсці пагібель
І навекі тут застацца!”
Адказаў яму так Т’іера,
Словы вымавіў такія:
365”Нас з табой чакае помста,
бедныя з табой мы людзі,
на вайну сюды прыйшлі мы,
у Пох’ялу, зямлю туманаў,
і бяду сваю спаткалі,
370напроліся на ліха,
у мясцінах гэтых гіблых,
на сцяжынках невядомых.
І не ведаем мы зараз,
і ніколі не празнаем,
375куды гэты шлях прыводзіць,
ды вядзе сцяжынка гэта,
мо’ загінуць нам у лесе,
на палянах верасовых,
дзе драпежнікі вядуцца,
380гнёзды крумкачы звіваюць.
Крумкачы дзяўбаць нас будуць,
птушкі брыдкія разносіць,
разьдзіраць на крыхі целы.
Нашу кроў высмакчуць прагна,
385крумкачы насыцяць дзюбы
на нябожчыках няшчасных;
расцягаюць нашы косці,
па каменні ўзбярэжным.
Не даведаецца маці,
390ёй, гаротніцы, не скажуць
дзе ад плоці плоць блукае,
дзе сынок яе бядуе:
ці то на вайне вялікай,
ці то ў вялікай бітве,
395на марскім хрыбце шырокім,
на прасторы неабдымным,
а можа ў бары сасновым
ён ідзе праз бураломы.
Не даведаецца маці
400пра сыночка бедалагу,
будзе думаць, што загінуў,
што знайшоў сваю пагібель.
Будзе горка плакаць маці,
галасіць па сыне будзе:
405”Зараз бедны мой сыночак,
мне адзіная апора,
засявае нівы смерці
ў Туані, зямлі памерлых.
Без яго цяпер сумуюць,
410без сыночка бедалагі,
лукі, што без працы сохнуць,
без карысці тут марнеюць;
без яго жыруць птушкі,
курапаткі па кусточках,
415могуць вольна жыць мядзведзі
ды таптаць палі алені!”
Так сказаў тут Леммінкяйнен,
прыгажун той Каўкаміелі:
“Гэй ты, родная матуля,
420ты ж мяне ўзгадавала!
Ты ўзрасціла куранятак,
лебядзяў у палёт пусціла,
ды ўсіх развеяў вецер,
разагнаў усіх нячысцік
425і куды каго закінуў,
дзе яны ўсе – невядома.
Помню я часы былыя,
помню лепшыя часіны:
нібы кветачкі раслі мы,
430нібы ягадкі ў доме;
і дзівіліся ўсе людзі,
як шчасліва мы ўзрасталі.
Зараз іншыя часіны,
ліхалетны час пануе,
435толькі пуставей нам ведам,
толькі часам бачым сонца,
бо закрыта яно хмарай,
цёмнага дажджу заслонай.
Ды я сумаваць не буду,
440чорным смуткам захлынацца,
калі будуць весяліцца
даўгакосыя гарэзы,
ды смяяцца ўсе жанчыны,
радавацца ўсе нявесты,
445жыць без слёз, у весялосці,
ніякай бяды не ведаць.
Чарадзеі нас не згубяць,
ім не давядзецца бачыць,
як мы гінем у дарозе,
450на шляху дамоў канаем,
у самым росквіце мужчыны,
зухаватыя малойцы.
Усё, што зробяць чарадзеі,
усё, што толькі начаруць,
455хай і збудзецца ў іх дома,
упадзе ім на галовы!
Хай яны загінуць самі,
хай сваіх дзяцей пагубяць,
хай звядуць сваю радзіну,
460усё сваё племя злое!
Бацька мой раней ніколі
і нідзе стары айцец мой
не ўшаноўваў чарадзеяў,
не любіў сыноў лапландзкіх.
465Так ён некалі маліўся,
так малюся і я зараз:
“Памажы , вялікі Творца,
барані нас моцны Божа,
ты рукой сваёй магутнай,
470ды сваёй вялікай сілай
ад мужчынскіх злых задумаў,
ад падкопаў хітрых бабскіх,
ад зламоўя барадатых,
злаязыкіх безбародых!
475Будзь мне вечнаю апорай,
абаронцам будзь надзейным,
каб дзіцё не заблукала,
каб не збіўся сын ніколі
з той дарожкі, што ты Божа,
480нам праклаў, вялікі Творца!”
Тут вясёлы Леммінкяйнен,
прыгажун той Каўкаміелі,
коней наспяваў зь няшчасцяў,
коней вараных зь бядотаў,
485ды аброцяў з дзён нялёгкіх,
сёдлаў – са зламысных чараў.
На спіну каня ўскочыў,
вершкі сеў на варанога,
і паехаў Леммінкяйнен
490разам з Т’іерам, сваім сябрам
па марскому ўзбярэжжу;
рушыў крокамі цяжкімі
да сваёй матулі роднай,
да сваёй старой матулі.
495Тут я і пакіну Каўку,
развітаемся надоўга;
я пашлю дадому Т’іеру,
хай і ён едзе дахаты.
Сам жа спеў свой павярну я,
500павяду другой дарогай.