Калевала

пераклад на беларускую Якуба Лапаткі

РУНА САРАКАВАЯ

Падарожнікі рушылі па Сампа. Яны дабіраюцца да вадаспада, дзе іхны човен налятае на вялізнага шчупака (1—94). Шчупака забіваюць і з’ядаюць (95—204). Вяйнямёйнен бярэ шчупаковыя сківіцы і робіць з іх новы музычны інструмант – кантэле. Шмат хто спрабуе граць, але нічога не выходзіць. Кантэле аддаюць Вяйнямёйнену (205 –342)

Векамудры Вяйнямёйнен
скіраваў свой човен далей,
удалячынь ад таго мысу,
ад той вёскі гарапашнай;
ён са спевам плыў па хвалях,
поўны радасці па водах.
Усе дзяўчаты з узбярэжжа,
спеў пачуўшы той казалі:
”Што за радасць там на моры,
што за спевы над вадою?
Радасці чуваць там болей,
Чым раней у гэтых песнях!”
Стары Вяйнямёйнен ехаў
дзень па сухадолых рэчках,
на другі дзень – па балотных,
па парожыстых – на трэці.
Бесклапотны Леммінкяйнен
прыгадаў, што чуў замовы
для агністых вадаспадаў,
для свяшчэнных вадакрутаў.
Ён сказаў такія словы,
да вады ён так прамовіў:
”Вадаспадзе, супакойся,
пену скінь, суцішы хвалі!
Панна рэчкі, дзева пены!
Ты прысядзь сярод камення,
сярод пены палымянай!
Абдымі рукамі хвалі,
сцісні бурныя ў абдымках,
пену ў далонях сцісні,
каб не пырскаліся хвалі
ды на грудзі нам не лезлі!
Гаспадыня хваляў лютых,
белапенная кабета!
Ты ўзляці над гнеўнай пенай,
уздыміся па-над хваляй,
каб утаймаваць струмені,
хвалі злосныя суцішыць,
каб ніхто ад іх не згінуў
з тых бязгрэшных ды нявінных!
Камяні сярод патоку,
сярод хваляў белапенных!
Пад ваду ілбы схавайце,
ды пад хвалямі галовы,
на шляху чырвонай лодкі,
чоўна з чорным дном смалістым!
Валадар падводных скалаў,
Ківі-Кімма, ты, сын Каммы!
Прасвідруй у скалах дзюрку,
ды зрабі праход шырокі
сярод камянёў падводных,
сярод скалаў ненасытных,
каб там човен не захраснуў,
там прайшоў без перашкоды!
Калі ж гэтага не хопіць,
рэчкі валадар магутны,
ты зрабі каменні мохам,
шчупаковым дыхам човен,
каб ён праслігнуў па хвалях
у патоку бурнапенным!
А ты, панна вадаспаду,
дзева бурнага патоку!
Ты спрадзі моцную нітку
з той імжы белатуманнай,
працягні яе праз воды,
сінюю ўздоўж струменяў,
каб ляцеў па нітцы човен,
дном асмоленым праехаў,
каб праехаў нават слабы,
нетутэйшы каб праехаў!
Ты, багіня вадакрутаў,
Мелатар, вядзі наш човен,
за стырно сама вазьміся,
правядзі праз гэты воды
каля хаты чарадзеяў,
пад акном зачараваным!
Калі ж гэтага не хопіць,
Укка, мой высокі Божа,
мечам правядзі наш човен,
як стырном, клінком сталёвым,
каб ляцеў драўляны човен,
лодка лёгкая імчала!”
Векамудры Вяйнямёйнен
скіраваў наперад лодку,
паміж камянёў падводных,
паміж хваляў грукатлівых;
не спыніўся лёгкі човен,
лодка мудраца не стала.
А як выйшла на прасторы,
на абшар вады бязмежны,
супыніла бег свой лодка,
човен перастаў імчацца
На адным застыў ён месцы,
з месца зрушыцца не можа.
Тут кавальнік Ілмарынен
ды вясёлы Леммінкяйнен
вясло ў мора апусцілі
ды яловую жардзіну,
намагаліся пасунуць,
штурхануць наперад лодку.
Не скрануўся з месца човен,
не пасунуўся наперад.
Векамудры Вяйнямёйнен
так сказаў і так прамовіў:
” Гэй, вясёлы Леммінкяйнен!
Нахіліся, каб разгледзець,
што трымае нашу лодку,
што спыніла наш караблік
на абшары тым бязмежным,
на спакойным ціхім плёсе?
Можа пень які, ці камень,
ці якая там завада?
Той вясёлы Леммінкяйнен
паглядзець туды схіліўся.
Зазірнуў пад самы човен
ды такія словы мовіў:
”То не пень трымае човен
і не на каменні лодка --
на спіне на шчупаковай,
на хрыбце рачнога звера.”
Векамудры Вяйнямёйнен
так сказаў і так прамовіў:
”У рэчках ёсць усё, што хочаш,
шчупакі ёсць і калоды.
Калі нас шчупак трымае,
на спіне рачны сабака,
па вадзе ты лясні мечам,
каб рассекчы злую рыбу!”
Тут вясёлы Леммінкяйнен,
зухаваты спрытны хлопец,
выхапіў свой меч магутны,
той, што косці рассякае,
па вадзе клінком ударыў
дый зваліўся вонкі з лодкі,
з пырскамі зляцеў у хвалі,
шумна пляснуўся малойчык.
Тут кавальнік Ілмарынен
хлопцу ў валасы ўчапіўся,
з мора выцягнуў героя
ды сказаў такія словы:
”Кожны сябе мужам лічыць,
калі моцна збарадацеў,
хоць такіх на свеце сотні,
а то й тысячы сустрэнеш!”
Меч свой з пояса сарваў ён,
вырваў з похваў меч магутны,
шчупака клінком ударыў,
раз, другі, махнуў пад лодкай,
меч рассыпаўся на друзкі,
а шчупак не зварухнуўся.
Стары мудры Вяйнямёнен
тут сказаў такія словы:
”Вас не хопіць на поўмужа,
а героя й на траціну,
калі ў мужа патрабуюць
розум, а не толькі сілу!
Вось тады знікае розум,
і любая справа гіне!”
Выняў ён клінок свой з похваў,
вострае дастаў жалеза.
Усадзіў свой меч у мора,
у ваду пад самым чоўнам,
шчупаку ў спіну штомоцы,
у рэбры вадзянога звера.
Меч застаўся ў целе рыбы,
у целе шчупака завязнуў.
Векамудры Вяйнямёйнен
рыбіну ўзняў над морам,
шчупака падняў зь бяздоння;
надвая шчупак зламаўся:
хвост зляцеў назад у мора,
галава ўпала ў човен.
Паляцеў наперад човен,
лодка зрушылася з месца.
Векамудры Вяйнямёйнен
човен скіраваў да выспы,
скіраваў да ўзбярэжжа.
Павярнуўся ён і ўбачыў
галаву вялізнай рыбы,
сам сказаў такія словы:
” Хто б тут з жаніхоў старэйшы
шчупака таго разрэзаў,
разабраў бы на кавалкі,
галаву разняў на часткі!”
Мужы з чоўна так сказалі,
так жанкі сказалі з лодкі:
”У рыбака надзейней рукі,
і святыя ў яго пальцы.”
Векамудры Вяйнямёйнен
выцягнуў свой ножык з похваў,
узяў халоднае жалеза;
ім і разабраў ён рыбу,
шчупака разняў на часткі,
сам сказаў такія словы:
”Наймалодшая дзяўчына
хай мне шчупака згатуе,
зварыць рыбу на сняданак,
на абед шчупак хай будзе.
Дзесяць дзевак узяліся
гатаваць штосілы рыбу.
Шчупака зварылі хутка,
на сняданак яго зьелі,
засталіся толькі косці,
толькі косці на каменнях.
Векамудры Вяйнямёйнен
паглядзеў на тыя косці,
іх з усіх бакоў агледзеў
ды сказаў такія словы:
”Ці магло б што-небудзь выйсці,
калі б зубы шчупаковы,
сківіцы марскога звера,
апынуліся б у кузні,
у руках каваля-майстра,
у дасведчанага мужа?”
Ілмарынен так прамовіў:
”Анічога зь непатрэбных
рыбных костак тых не выйдзе,
хоць і будуць яны ў кузні,
у руках каваля-майстра,
у дасведчанага мужа!”
Векамудры Вяйнямёйнен
так сказаў і так прамовіў:
”Можа ўсё ж такі і выйдзе
кантэле з тых рыбных костак,
калі б тут знайшоўся майстар
ды зрабіў бы ўсё, як трэба.”
Ды той майстар не знайшоўся,
не знайшоўся той умельца,
каб звязаць рыбныя косткі.
Векамудры Вяйнямёйнен
сам вязаць узяўся косткі,
майстраваць узяўся спрытна,
кантэле зрабіў ён з костак,
векавечную ўцеху.
Ды адкуль узяў ён кораб?
Сківіцы ўзяў шчупаковы.
Ды адкуль калкі пад струны?
Узяў ён зубы шчупаковы.
А з чаго зрабіў ён струны?
Конскі волас браў у Хійсі.
Вось і зроблена прылада,
кантэле ўжо змайстравана,
з костак рыбных звонкі кораб,
з рыбных шчэляпаў сабраны.
Маладзёны тут сыйшліся
ды жанатыя мужчыны,
падыходзілі падлеткі
і дзяўчаты падбягалі,
маладзіцы ды бабулі,
проста сталыя кабеты
паглядзець на тое дзіва,
струны звонкія паслухаць.
Векамудры Вяйнямёйнен
маладым даў і старэнькім,
ды кабетам ужо сталым
пальцамі зайграць на струнах,
каб гудзеў той кораб звонкі,
з костак моцных шчупаковых.
Гралі хлопцы і старыя,
веку сталага мужчыны.
Гнуліся ў падлеткаў пальцы,
трэсліся ў старых галовы,
не ўзлятала ў неба радасць,
весялосць не ўзлятала.
Тут прамовіў Леммінкяйнен:
”Гэй вы, хлоцы-недарэкі,
безгаловыя дзяўчаты
ды бязглуздыя мужчыны!
Сярод вас няма музыкі,
каб звінець прымусіў кораб!
Вы яго сюды мне дайце,
кантэле сюды нясіце,
пакладзіце на калені
пад дзясятак спрытных пальцаў!”
Лёгкадумны Леммінкяйнен
кантэле ўзяў у рукі,
звонкае перад сабою,
пад дзясятак спрытных пальцаў.
Дакранаўся ён да струнаў,
ставіў кораб так і гэтак,
толькі кантэле не грала,
не спявала ўсім на ўцеху.
Тут прамовіў Вяйнямёйнен:
“Сярод моладзі няма тут,
і няма сярод падлеткаў,
і сярод старых не знойдзеш,
хто б зайграў усім на радасць,
кантэле спяваць прымусіў..
Можа ў Пох’яле мы знойдзем
добрага музыку-майстра,
каб заграў усім на радасць,
калі ў Пох’ялу адправіць?”
Ён паслаў на Поўнач кораб,
кантэле ў Сарыёлу.
Там ігралі і дзяўчаты,
і хлапчыны маладыя,
і замужныя кабеты,
і жанатыя мужчыны.
Сама Пох’і гаспадыня
кантэле ў руках круціла,
пальцы торкала паўсюдна
аж пазногці шкрабацелі.
Да той музыкі ў Пох’і
люд усякі дачыніўся:
не ўзлятала ў неба радасць,
весялосць не не ўзлятала.
Струны ў калдун віліся,
спяваў скаргі конскі волас,
гукі брыдкія ўзляталі,
кепска кантэле гучала.
Спаў на печцы невідушчы,
дзед стары ляжаў на печцы.
Вось прачнуўся на ляжанцы,
у сваім кутку ўзняўся,
забурчаў там на прыступцы,
так з кутка свайго згугнявіў:
“Ды пакіньце вы там ляпаць,
супыніце гэты вэрхал!
Ад яго баляць мне вушы,
галава трашчыць ад болю,
валасы тырчком паўсталі,
збег надоўга сон ад дзеда!
Калі кантэле з Суомі
радасці нам не прыносіць,
ні дрымотнай асалоды,
ні навее сон салодкі,
дык закіньце яго у мора,
утапіце яго ў хвалях,
ці назад яго аддайце,
аднясіце звонкі кораб
прама ў рукі яго творцы,
майстру здатнаму пад пальцы!”
Праспявалі гучна струны,
кантэле ў адказ сказала:
”Рана ў ваду ісці мне,
і не час ісці пад хвалі!
Хай раней сыграе майстра,
хай адчуе радасць творца!”
Кантэле паважна знеслі
і з павагаю паклалі
прама ў рукі майстру кораб,
на калені рунапеўцу.
↑ Змест