РУНА СОРАК ТРЭЦЯЯ
Гаспадыня Пох’ялы рыхтуе карабель, узбройвае сваіх людзей і кідаецца ў пагоню за калевальцамі, каб адабраць у іх Сампа (1—22). Паміж Калевалай і Пох’ялай завязваецца бітва, і Калевала перамагае. (23 – 248). Аднак гэтая перамога не поўная, таму што Лоўхі паспявае ўхапіць Сампа, але ўпускае яго ў мора, дзе яно разбіваецца на кавалкі (259—266). Вялікія кавалкі застаюцца на марскім дне, дзе ператвараюцца ў каштоўныя скарбы, а маленькія кавалкі хвалі выкідваюць на бераг, і Вяйнямёйнен радуецца, бо лічыць гэта прадвесцем дабрабыту (267 – 304). Раз’юшаная Лоўхі пагражае Калевале рознымі бедамі, аднак Вяйнямёйнен не баіцца, і гаспадыня Пох’ялы засмучаная вяртаецца дадому з непатрэбным ёй вечкам ад Сампа (305 – 384). Вяйнямёйнен старанна падбірае ўсе кавалачкі Сампа, садзіць іх у зямлю і жадае вечнага шчасця свайму краю (358 – 434).
Лоўхі, гаспадыня Пох’і,
ваяроў сваіх сабрала,
раздала тугія лукі,
вострыя мячы мужчынам,
5карабель падрыхтавала,
Пох’ялы ваенны човен.
Пасадзіла усіх у лодку,
прывяла герояў мужных,
як дзяцей прыводзіць качка,
10птушанят сваіх на бераг:
прыйшлі сотні мечаносцаў,
лучнікі прыйшлі шыхтамі.
Узнялі ў чоўне мачту,
ды прыладзілі ўсе рэі,
15ветразь узняслі на мачту,
палатно да моцных рэяў,
нібы воблака пад неба,
нібы хмарку ў нябёсы.
Шпарка паімчаўся човен,
20птушкай паляцеў караблік,
наўздагонку калевальцам
каб забраць у Вяйнё Сампа.
Векамудры Вяйнямёйнен
кіраваў сваёю лодкай.
25Ён стырно трымаў надзейна
І такія словы мовіў:
“Гэй ты, Лемпі сын вясёлы,
што з сяброў маіх найлепшы!
Ты узлезь наверх на мачту,
30ускараскайся на рэю!
Спераду агледзь ты неба,
ззаду мора азірні ты,
небакрай наўкол ці светлы,
чысты кругавід, ці хмарны!”
35Лёгкадумны Леммінкяйнен,
весялун той дужы, спрытны,
на любую справу здатны,
без хвалы і без падгону,
вомігам узлез на мачту,
40ускараскаўся на рэю.
Азірнуў усход і захад,
паглядзеў на поўнач, поўдзень,
бераг Пох’ялы агледзеў
ды сказаў такія словы:
45“Спераду ў небе чыста,
цьмянае за намі неба:
з поўначы находзіць хмара,
з поўначы плыве заходняй.”
Мовіў мудры Вяйнямёйнен:
50“Ты няпраўду, кажаш, хлопча,!
Нас не хмара даганяе,
і не воблака ў небе,
ветразень ідзе за намі.
Паглядзі яшчэ раз пільна!”
55Паглядзеў яшчэ раз Каўка
ды сказаў такія словы:
“Выспа нейкая ледзь бачна
удалечыні на моры,
сокалы там на асінах
60ды глушцы там на бярозах.”
Мовіў мудры Вяйнямёйнен:
“Ты няпраўду кажаш, хлопча!
Сокалаў там не бывае,
не было глушцоў ніколі,
65гэта з Пох’ялы героі.
Паглядзі пільней яшчэ раз!”
Лёгкадумны Леммінкяйнен
трэці раз агледзеў мора
ды сказаў такія словы,
70так сказаў і так прамовіў:
“Лодка з Пох’ялы імчыцца,
сотня вёслаў б’е па моры,
сто герояў там вяслуюць,
тысяча -- адпачываюць!”
75Так нарэшце Вяйнямёйнен
атрымаў адказ праўдзівы
ды такія словы мовіў:
“Ты мацней вяслуй, кавальнік,
ты, вясёлы Леммнікяйнен
80ды ўсе людзі, налягайце,
каб хутчэй імчаў наш човен,
каб ляцеў хутчэй караблік!”
Слаўны майстра Ілмарынен,
лёгкадумны Леммінкяйнен,
85ды ўсе людзі веславалі;
так хадзілі часта вёслы
ажно ўключыны рыпелі
і дрыжаў сасновы човен,
нос яго спяваў цюленем,
90карма вірам клекатала,
вада ускіпала пенай,
віравала ўслед за лодкай.
Веславалі ўсе штомоцы,
што ёсць сілы налягалі,
95ды не аддаляўся човен,
уцячы не мог сасновы,
ад той лодкі пах’яланскай,
з ветразем тугім на мачце.
Зразумеў тут Вяйнямёйнен,
100што бяда ідзе па следу,
даганяе іх пагібель.
Паразважыў ён, падумаў,
што рабіць, як ратавацца
і сказаў такія словы:
105“Я магу знайсці ратунак,
ведаю цудоўны сродак.”
Ён дастаў з кішэні цэру,
крэсіва сваё ўзяў ён,
крэменю дастаў кавалак,
110адламаў кавалак цэры,
за спіну шпурнуў у мора,
за плячо шпурнуў налева
ды прагаварыў замову,
словы вымавіў такія:
115“Вырастай скала ў моры,
пад вадой нябачны востраў!
Хай стовёсельная лодка
там аб скалы разаб’ецца
і загіне ў злосных хвалях
120пад выццё шалёнай буры!”
Вырасла скала ў моры,
выспа з камянёў падводных,
шырынёй ішла на поўнач,
даўжынёй на ўсход далёка.
125Шпарка бег Пох’ялы човен,
разразаў адважна хвалі,
раптам наляцеў на водмель,
на падводнае каменне,
і адразу раскалоўся,
130разваліўся сторабровы:
паляцела мачта ў мора,
падхапілі ветразь хвалі.
Іх пагнаў вясенні вецер
па прасторы белапенным.
135Лоўхі, гаспадыня Пох’і,
спрытна скочыла ў мора,
каб спіхнуць з камення човен,
зрушыць з водмелі падводнай.
Ды не зрушыць лодку з месца,
140з камянёў гэтых падступных,
бо зламаліся ўсе рэбры,
усе ўключыны зляцелі.
Думала старая Лоўхі,
словы мовіла такія:
145“Хто падаў бы мне параду,
што рабіць мне ў няшчасці?”
Памяняла тут аблічча,
цела новае стварыла.
Узяла пяць косаў вострых,
150шэсць матыкаў непатрэбных,
ды зрабіла кіпці з косаў,
рукі дужыя з матыкаў,
узяла палову лодкі,
падвязала пад калені,
155дошкі крыламі зрабіла,
а стырно – хвастом вялізным.
Сто мужоў на крылы селі,
тысяча на хвост магутны,
сотня мечнікаў адважных,
160тысяча стралкоў-герояў.
Распусціла Лоўхі крылы,
птушкай узляцела ў неба,
паімчала ў паднябессі
наўздагон за чоўнам Вяйнё,
165б’е адным крылом па хмарах,
а другім ганяе хвалі.
Тут красуня маці водаў
словы мовіла такія:
“Гэй, старэча Вяйнямёйнен!
170Паглядзі хутчэй з-пад сонца,
азірні паўночны захад,
павярніся на імгненне!”
Векамудры Вяйнямёйнен
паглядзеў назад з-пад сонца,
175азірнуў паўночны захад,
павярнуўся на імгненне:
даганяе баба з Пох’і,
птах жахлівы налятае
з галавой нібы арлінай,
180быццам з сакаліным целам!
Вяйнямёйнена дагнала,
ўчапілася за мачту,
ўхапілася за рэі,
на вяршыню мачты села.
185Нахіліўся той караблік,
ледзь не лёг на хвалі човен.
Тут кавальнік Ілмарынен
кінуўся маліцца Богу,
Творцы ён малітвы ўзносіў,
190прамаўляў такія словы:
“Памажы, высокі Божа,
уратуй, прыгожы Творца
ад пагібелі злой сына,
матчына дзіця ад смерці!
195Дай пажыць яшчэ на свеце,
між стварэннямі тваімі!
Укка, векавечны Божа,
слаўны ты жыхар нябесны!
Дай мне вогненнае футра,
200палымяную кашулю,
каб мяне абараніла,
зберагла мяне ў бітве,
каб і волас не зваліўся,
галаву сваю збярог я
205ў жахлівых гульнях сталі,
у звоне грознага жалеза!”
Сам жа мудры Вяйнямёйнен
вымавіў такія словы:
“Гэй ты, гаспадыня Пох’і!
210Хочаш, мы падзелім Сампа
на імжыстым дальнім мысе,
на туманнай дальняй выспе?”
Лоўхі ў адказ сказала:
“Я дзяліць не буду Сампа,
215напалам з табою, подлы,
муж нікчэмны Вяйнямёйнен!”
І сама ўхапіла Сампа,
пацягнула яго з чоўна.
Бесклапотны Леммінкяйнен
220вырваў меч сталёвы з похваў,
ухапіў клінок свой востры
з боку левага таропка;
секануў арла па кіпцях,
па ўчэпістых ударыў.
225Біў вясёлы Леммінкяйнен,
прамаўляў такія словы:
“Уніз, мужы, клінкі кідайце,
сонныя, злятайце долу,
сто герояў долу з крылаў,
230зь кіпцюроў далоў дзясяткі!”
Пох’ялы тут гаспадыня
з мачты так яму сказала:
“Безгаловы Леммінкяйнен,
Каўка подлы, муж нікчэмны!
235Ашукаў ты сваю маці,
схлусіў ты старой матулі,
што не будзеш болей біцца
шэсць гадоў, а можа дзесяць,
хоць і золата захочаш,
240або серабра здабыць ты!”
Векамудры Вяйнямёйнен,
прадракальнік векавечны,
зразумеў – пара настала,
вырашальнае імгненне.
245Выхапіў стырно з патокаў,
з хваляў бурных руль дубовы,
ім пачвару ён ударыў,
кіпцюры адбіў у птушкі,
адляцелі ўсе кіпці,
250ды адзін усё ж застаўся.
З крылаў дзецюкі ўпалі,
паляцелі ў мора хлопцы:
сто герояў з крылаў дужых,
тысяча з хваста ўпала.
255І сама арліца ўпала
з вышыні прама ў човен,
нібы цецярук з бярозы,
як тая вавёрка з елкі.
Ухапілася за Сампа
260адным пальцам безнайменным,
Сампа у ваду зваліла,
распісное вечка ў хвалі,
скінула з чырвонай лодкі
ў глыбіню патокаў сініх.
265Раскалолася там Сампа
на кавалкі распісное.
Патанула шмат абломкаў,
шмат кавалкаў велічэзных
знікла пад вадой навечна,
270патанула ў чорнай твані,
стала скарбам там каштоўным
у падводным царстве Ахта.
І з тае пары ніколі,
пакуль месяц залаціцца,
275не загіне вод багцце,
не збяднеюць скарбы Ахта.
А маленькія кавалкі,
невялічкія асклепкі,
паплылі па хвалях сініх,
280па абшары неабсяжным,
іх люляў у моры вецер,
калыхала вадацеча.
Вецер іх гайдаў у моры,
гналі іх па моры хвалі,
285па бязмежнаму блакіту,
па хрыбтах у белай пене.
Да зямлі іх неслі плыні,
гнаў да берага іх вецер.
Векамудры Вяйнямёйнен,
290бачыў як віруюць плыні,
бачыў як на ўзбярэжжа,
на пясок, кідаюць хвалі
Сампа дробныя кавалкі,
рэшткі вечка распіснога.
295Ён узрадваўся вельмі
і сказаў такія словы:
“Вось яны, тыя зярняты,
з якіх шчасце наша ўзыйдзе,
пойдуць пашы і палеткі,
300узрасце ўсё на свеце!
Месяц зазіхцее ў небе,
сонейка засвеціць ясна
на прасторах неабдымных
Суомі, краіны любай!”
305Лоўхі, Пох’і гаспадыня,
словы мовіла такія:
“Дастаткова ў мяне сілы,
я знайду надзейны сродак
супраць пашаў ды палеткаў,
310супраць руні ды гавяды,
не заззяе у небе месяц,
не засвеціць сонца ў небе:
я ў гарах зняволю месяц,
сонца заганю ў пячору,
315застужу ўсё марозам,
ветрам зледзяню халодным
твае пашы ды палеткі,
да расточка твае гоні;
град нашлю я свой жалезны,
320вынішчу дажджом сталёвым
усе засеяныя нівы,
усе да каліва палеткі.
Разбуджу мядзведзя ў лесе,
рэдказубага ў пушчы,
325хай ён губіць тваіх коней,
хай тваіх кабыл шматае,
перарэжа ўсю худобу,
усе статкі твае знішчыць.
Я звяду народ твой морам,
330выведу ўвесь род пад корань,
каб ніхто яго й не ўспомніў,
пакуль свеціць месяц ясны.”
Стары Вяйнямёйнен мовіў
у адказ такія словы:
335“Не баюся я замоваў
ні лапландзкіх, ні тур’янскіх!
Бог валодае надвор’ем,
і ў Яго ключы ад шчасця,
а не ў пальцах чарадзейкі,
340і не ў ворага пад пахай.
Спадзяюся я на Бога,
абароніць мяне Творца:
чарвякоў з палеткаў згоніць
знішчыць шкоднікаў на нівах,
345каб пасеваў не псавалі,
не губілі каб расліны,
не чапалі каб расточкаў,
ураджай наш не зжыралі.
А ты, з Пох’ялы кабета,
350загані бяду ў каменне,
пахавай у скалах ліха,
пад гарой усе нягоды,
а не месяц серабрысты,
ды не залатое сонца!
355Ты студзі марозам лютым,
ледзяні халодным ветрам,
свае ўласныя пасевы,
свае ўласныя палеткі!
Падае хай град жалезны
360ды сталёвы дождж ліецца
на палі далёкай Пох’і,
дзе твае плугі аралі!
Разбудзі мядзведзя ў лесе,
лютага ката ў пушчы,
365рэдказубага ў нетрах,
касалапага з-пад хвояў,
каб у Пох’яле ён знішчыў
усіх коней ды худобу!”
Пох’ялы тут гаспадлыня
370словы мовіла такія:
“Страціла я сваю ўладу,
сваю моц я загубіла,
пад вадой маё багацце,
патанула Сампа ў моры!”
375Са слязьмі пайшла дадому,
у Пох’ялу пайшла з журбою.
Здабыць Сампа не ўдалося,
дасталася адна дробязь,
толькі тое і панесла,
380што ўхапіла адным пальцам:
толькі вечка распісное
ў сваю Пох’ялу панесла.
Вось таму й бядуе Пох’я,
мала хлеба ў лапландцаў.
385Векамудры Вяйнямёйнен
выйшаў сам тады на бераг.
Там знайшоў абломкі Сампа,
распіснога вечка рэшткі,
на шырокім узбярэжжы,
390на мяккім пяску ля мора.
Пасадзіў кавалкі Сампа,
рэшткі вечка распіснога,
на імжыстым дальнім мысе,
на туманнай дальняй выспе,
395каб яны там узбуялі,
каб маглі ператварыцца
ў жыта спелае для хлеба,
у спелы ячмень для піва.
Вяйнямёйнен так прамовіў,
400словы ён сказаў такія:
“Ты дазволь, высокі Божа
нам парадавацца шчасцю,
дай шчаслівае жыццё нам,
звекаваць яго пачэсна
405ў Суомі, краіне любай,
у Карэліі чароўнай!
Уратуй, высокі Божа,
нас абарані, вялікі,
ад усіх мужчын зламысных,
410ад усіх жанок зладумных!
На зямлі і пад вадою
утаймуй ты чарадзеяў!
Для сыноў будзь абаронай,
будзь падмогай сваім дзецям,
415уначы ім будзь апорай,
удзень -- аховаю надзейнай!
Хай прыязна грэе сонца
ды прыветна свеціць месяц,
не шалеюць злыя ветры,
420не сякуць дажджы шалёна,
не лютуюць хай марозы,
непагадзь нас абмінае!
Пабудуй ты плот жалезны,
ды пастаў сцяну з камення,
425ты навокал майго краю,
з двух бакоў маёй старонкі,
каб ішла заслона з неба,
да зямлі каб даставала
і была нам абаронай,
430нашаю была аховай,
каб не мог наслаць на нівы
вораг чорнага суроку,
да таго, пакуль на небе
залаты зіхцее месяц!”