Калевала

пераклад на беларускую Якуба Лапаткі

РУНА СОРАК ПЯТАЯ

Гаспадыня Пох’ялы насылае на Калевалу розныя хваробы (1—190). Вяйнямёйнен вылечвае людзей з дапамогай моцных заклінанняў ды зёлкаў (191—362).

Лоўхі, Пох’і гаспадыня,
як пачула тую вестку,
што квітнее Калевала,
Вяйнёла жыве багата,
праз тыя кавалкі Сампа,
рэшткі вечка распіснога,
лютай зайдрасцю ўспалала,
апанталася задумай,
учыніць якую погань,
ці якою згубай звесці,
Вяйнёлы народ шчаслівы,
Калевалы люд багаты.
Так звярнулася да Уккі,
так магутнага прасіла:
“Укка, мой высокі Божа,
пагубі ты калевальцаў,
пасячы жалезным градам,
джалам пакусай сталёвым!
Пагубі хваробай лютай,
вынішчы той род паганы,
струпяні мужчын у полі,
у хлявах забі кабетаў!”
Дачка Туані сляпая,
Лоўятар, старая баба,
найпаганейшая зь дзевак,
што радзіліся ў Мане,
усіх бед была вытокам,
тысячы навалаў розных.
Чорнае ў яе аблічча,
скура ў валоссях гідкіх.
Маналы дачка сляпая,
чарнаскурая дзяўчына,
пасцяліла на дарозе
посцілку ў гразі агіднай;
і лягла яна пад ветрам,
пад халоднай непагодай,
задам да лядзянай слоты,
перадам да ўсходу сонца.
Наляцела тут віхура,
вецер наляцеў з усходу,
плод надуў дурной дзяўчыне,
чэрава ёй абцяжарыў
на паляне без расточка,
без травінкі аніводнай.
Чэрава яна насіла
цяжкае сваё з журбою.
Два, тры месяцы насіла
ды чацвёрты месяц, пяты,
сем і восем пранасіла,
і прайшоў дзявяты месяц,
а бабулькі палічылі,
што дзясятага палова.
Месяц так прайшоў дзявяты,
на дзясятага пачатку
чэрава тугое стала
і напоўнілася болем,
ды не наступалі роды,
не выходзіў плод паганы.
Вось пайшла яна адгэтуль
ды лягла ў іншым месцы.
Блудніца радзіць хацела,
вывесці шчанят распусных,
паміж дзьюх вялізных скалаў,
у распадзіне міжгорнай.
Ды не наступалі роды,
не выходзіў плод паганы.
Вось знайшла другое месца,
каб аблегчыць там вантробы,
каля багны непралазнай,
там, дзе плешчылі патокі,
ды ўсё ж не удалося,
ёй пазбавіцца цяжару.
Вырадзіць дзіця хацела
ды пазбавіцца ад плода
ў пене агнявых патокаў,
у шалёных вадакрутах,
трох вірах неўтаймавальных,
каля стромкага абрыву.
Ды не наступалі роды,
не выходзіў плод паганы.
Тут заплакала пачвара,
зажурылася паскуда,
не магла яна прыдумаць,
куды ёй падацца зараз,
каб пазбавіцца цяжару,
нарадзіць дзяцей паганых.
З воблака сказаў Усявышні,
Творца так прамовіў з хмары:
“Ёсць трысцен каля балота,
каля берага закутак,
у Пох’яле краіне змроку,
у пахмурнай Сарыёле.
Вось туды і выпраўляйся,
каб нарэшце разрадзіцца!
Там цябе з дзяцьмі чакаюць,
пільная ў іх патрэба.”
Чорная дачка Туані,
Маны гідкая дзяўчына,
падыйшла да хаты ў Пох’і,
лазні ў цёмнай Сарыёле,
каб радзіць дзяцей паганых,
вырадзіць сваё адроддзе.
Лоўхі, Пох’і гаспадыня,
рэдказубая старая,
завяла яе ў лазню,
патаемна ў хацінку,
каб нячутна было ў вёсцы,
не пачуў ніхто ні слова.
Напаліла хутка лазню,
хутка ўсё падрыхтавала,
пырснула на дзверы півам,
брагай паліла завескі,
каб не зарыпелі дзверы,
каб не рыпнулі завескі.
Потым так яна сказала,
словы мовіла такія:
“Каве, ты дачка тварэння,
з бляскам залатым красуня,
найстарэйшая жанчына,
маці існага на свеце!
Стань ў моры па калена,
па паяс ты стань ў хвалях,
у ярша вазьмі ты слінак,
вазьмі слізі мянтузовай,
каб нацерці паміж костак,
бакі зеллем тым намазаць,
уратаваць ад болю дзеўку,
ад пакутаў тых пазбавіць,
ад радзільных мук пякельных,
чэрава цяжар аблегчыць.
Калі ж гэтага не хопіць,
Укка, мой высокі Божа,
ты прыйдзі на дапамогу,
паспяшайся на мой заклік!
Ледзь трывае тут дзяўчына,
боль у чэраве нясцерпны,
у смуроднай лазні дымнай,
у вясковай цёмнай лазні.
Залатую вазьмі доўбню
праваю рукой магутнай!
Разламай ты перапоны,
вушакі абрынь дадолу,
адамкні замок бажэсны,
засаўкі ў бок адсунь ты,
каб малы й вялікі выйшаў,
выйшаў нават слабасільны!”
Тут агідная дзяўчына,
Туані дачка сляпая,
разрадзілася нарэшце
ды свой вывадак злавесны
гунькай зрэбнаю накрыла,
цёплай коўдрай меднатканай.
Нарадзіла дзевяць хлопцаў,
летняй ночкаю адною.
Пакуль пара была ў лазні,
пакуль мылася ў начоўках,
апрасталася начыста,
вырадзіла дзевяць дзетак.
Кожнаму дала мянушку,
падабрала ім найменні,
як заўсёды робіць творца,
са стварэннямі сваімі:
болькай аднаго назвала,
колікай другі зрабіўся,
звала трэцяга ламотай,
стаў сухоткаю чацвёрты,
пятаму імя кароста,
скула шостаму найменне,
сёмаму назоў паморак,
восьмага чумой празвала.
Безнайменны быў дзевяты,
выпаўзень самы апошні.
І паслала яго маці
заклінальнікам на воды,
чараваць на ўзбярэжжы
ды паўсюдна зайздрасць сеяць
Лоўхі, Пох’і гаспадыня,
склікала ўсіх да кучы,
на імжыстым дальнім мысе,
на туманнай дальняй выспе
і паслала тое ліха,
нечуваныя хваробы,
роду Вяйнёлы на згубу,
на пагібель Калевале.
Захварэў люд калевальскі,
Вяйнёлы ляглі героі
ад хваробаў нечуваных,
невядомых па найменню,
аж гнілі пад імі ложкі,
зверху коўдры загнівалі.
Выйшаў мудры Вяйнямёйнен,
чарамоўца векавечны,
ратаваць людзей ад згубы,
душы ратаваць людзкія,
ад хваробаў невядомых,
ад нашэсця з Туанелы.
Напаліў штомоцы лазню,
там расчырваніў каменні;
чыстымі паліў дрывамі:
нацягаў з вады бярвення.
Ён хаваў з вадою вёдры,
венікаў прынёс таемна,
венікі як след распарыў,
столістовыя расправіў.
Пары ён уздаў мядовай,
узляцела пара зь мёдам
ад распаленых каменняў,
ад палаючых кавалкаў.
Ён сказаў такія словы,
так прамовіў чарамоўца:
“Ты сыйдзі, нябесны Ойча,
у распаленую лазню,
каб вярнуць людзям здароўе,
каб народ наш супакоіць!
Затушы хваробы іскры,
пагасі ты боль пякучы,
схаладзі сквар нертывалы,
выгані дурную пару,
хай дзяцей тваіх не паліць,
не калечыць тваіх дзетак!
Хай вада, што наліваю
на гарачыя каменні
зробіцца гаючым мёдам,
сокам зробіцца салодкім,
возерам мядовым стане,
пацячэ мядовай рэчкай,
праз каменні гэтай печкі,
пасярод замшэлай лазні!
Хай бязвінныя не гінуць,
не канаюць без хваробы,
без на тое волі боскай
ды без божага дазволу.
А хто нас, невінаватых,
пагубіць закляццем схоча,
хай ад слоў сваіх сканае,
ад сваіх зламысных думак!
Калі ж я не надта дужы,
няма сілы ў сына Уккі,
каб перамагчы закляцці,
знішчыць чорную навалу,
гэту сілу мае Укка,
які сам сядзіць на хмары,
ўсімі хмарамі кіруе,
воблакі ганяе ў небе.
Укка, мой высокі Божа,
ты, ў хмарах векавечны!
Пільная ў табе патрэба,
паспяшайся з дапамогай,
знішчы нашыя пакуты,
адгані ад нас хваробы,
адвядзі ад нас сурокі,
злыя немачы ды болькі!
Меч агністы падаруй мне,
клінок вогненны, іскрысты,
каб перамагчы паганых,
вынішчыць ліхое племя,
на вятрах развеяць беды,
боль па пустках недасяжных!
Я тады зганю пакуты,
заганю ўсе хваробы
у каменныя пячоры,
пад жалезныя скляпенні,
хай ад болю стогнуць скалы,
камяні ад болю млеюць.
Толькі скалы ды каменні
не заплачуць ад пакутаў,
хоць бязлітасна катуй іх,
насылай бязмерна болю.
Дзева болю з Туанелы,
камень болю пад табою,
каля плыні трох патокаў,
каля ростаняў струменных.
Ты хваробаў жорны круціш,
мелеш немачы ў скалах!
Завядзі ўсе хваробы
ў пашчу сіняга камення,
ці закінь ты ў ваду іх,
утапі ў марскім бяздонні,
дзе няма ніколі ветру,
дзе не грэе цёпла сонца!
Калі ж гэтага не хопіць,
валадарыня хваробаў
ды пакутаў гаспадыня,
тут з’явіся безмарудна,
каб вярнуць усім здароўе,
супакоіць люд бязвінны!
Адбяры ў болю сілу
ды знясіль усе пакуты,
каб нямоглыя паснулі,
каб паспалі ўсе спакойна,
а пасля ўсе паўсталі,
без турботаў ды пакутаў!
У чарпак збяры пакуты,
боль збяры ў медны кошык,
занясі ўсе хваробы,
усе раны ды ламоты,
на вяршыню скалы болю,
на гару хваробаў розных!
Там звары хваробы тыя
ў маленькім чыгуночку,
што велічынёй з напёрстак,
куды ўлезе адзін палец!
Камень ёсць сярод гарушкі,
сярод камня – свідравіна,
што свярдзёлакам зрабілі,
што жалезам прабівалі.
Запіхай туды хваробы,
загані ўсе калецтвы,
кінь туды усе пакуты,
дні гаротныя ўцісні,
каб сядзелі там начамі,
днямі выйсця не шукалі!”
Векамудры Вяйнямёйнен,
чаразнаўца векавечны,
зёлкамі намазаў болькі,
раны вымазаў старанна,
дзевяць мазяў ужываў ён,
восем розных цуда-лекаў.
Сам сказаў такія словы,
так сказаў і так прамовіў:
“Укка, мой высокі Божа,
векавечны муж нябесны!
Прыгані з усходу хмару,
з поўначы нашлі другую,
вышлі з захада хмарыну,
каб яны вадою з мёдам,
увесь боль з хваробай змылі,
загаілі б усе раны!
Не зраблю адзін нічога
я без дапамогі боскай.
Памажы мне, Усявышні,
ты прыйдзі на дапамогу,
а мае пабачаць вочы,
я памацаю рукамі,
пашапчу я сам замову,
ажыўлю сваім дыханнем!
Дзе мая рука не зможа,
хай дастане рука Творцы;
дзе я пальцам не дастану,
хай памогуць пальцы Бога!
Пальцы боскія пяшчотней
болей мяккія далоні.
Заклінаць прыйдзі, Стваральнік,
загаворваць, моцны Божа,
лекаваць, Усемагутны!
Вылечы ўначы нядужных,
ацалі ўдзень нямоглых,
хай не адчуваюць болю,
не пакутуе хай цела,
сэрца не сціскае болем.
Зьгінуць хай усе хваробы,
нават самыя малыя,
назаўжды, пакуль на небе,
залаты зіхцее месяц!”
Векамудры Вяйнямёйнен,
чаразнаўца векавечны,
так прагнаў усе нягоды,
перамог усе сурокі.
Знішчыў ён бяду людзкую,
насланнё ліхое знішчыў,
уратаваў людзей ад смерці,
Калевы народ ад згубы.
↑ Змест