РУНА СОРАК СЁМАЯ
Вяйнямёйнен грае, і месяц, а потым сонца, спускаюцца зь неба, каб паслухаць цудоўную музыку, але гаспадыня Пох’ялы, старя Лоўхі, зачыняе іх у пячоры і выкрадае з Калевалы ўвесь агонь (1—40). Галоўны бог Укка дрэнна пачувае сябе без цяпла ды святла, а таму выкрасае агонь для новых месяца і сонца (42—82). Агонь падае на зямлю, і Вяйнямёйнен з Ілмарыненам выпраўляюцца на пошукі (83—126). Ілматар, дзева паветра, расказвае ім, куды дзеўся агонь: яго праглынула рыбіна ў возеры (127—312). Героі спрабуюць злавіць рыбіну нератам, але марна (313—364).
Векамудры Вяйнямёйнен
усё на кантэле іграе,
ён іграе ды спявае,
радуе ўсё наваколле.
5Паляцелі спевы ў неба,
сонца й месяц іх пачулі.
Выйшаў месяц і ўсеўся
на сагнутую бярозу,
сонейка з палаца выйшла,
10на вяршыню сасны села,
кантэле ігру паслухаць
ды парадавацца спевам.
Лоўхі, гаспадыня Пох’і,
рэдказубая старая,
15тут жа ўхапіла сонца,
месяц узяла рукамі,
сонейка з сасны зваліла,
месяц скінула з бярозы,
і дамоў сабе панесла
20ў Пох’ялу, краіну змроку.
Там схвала светлы месяц
пад стракатаю скалою;
у стальной скале высокай
закляла замовай сонца,
25словы мовіўшы такія:
“Не засвеціца ў небе,
болей не ўзыйдзе месяц,
ды і сонца не засвеціць,
пакуль іх забраць адгэтуль
30не прыеду на запрэжцы
ў дзевяць коней цягавітых,
жарабят адной кабылы!”
Так яна схавала месяц,
сонца гэтак захавала,
35ў чэраве каменным Пох’і,
у скале жалезнаруднай.
Пасля гэтага адразу
зь Вяйнёлы агонь украла,
каб цяпла не стала ў хатах,
40не было святла ў хацінах.
Ноч бясконцая настала,
беспрасветная, даўгая,
Вяйнёлу ўсю ахінула,
ўсе хаціны Калевалы.
45Цемра агарнула неба,
затапіла хату Ўккі.
Цяжка без агню жывецца,
цяжка і ў вечнай цемры,
зажурыліся ўсе людзі,
50нават Укка зажурыўся.
Укка, гэты бог вярхоўны,
Творца існага нябесны,
сам дзівіўся той праяве.
Ён разважыў і падумаў,
55што закрыла светлы месяц,
што там сонца засланіла,
і чаму не свеціць месяц,
чаму сонейка не грэе.
Краем хмары ён пакрочыў,
60па нябеснаму ўскрайку,
у сваіх шкарпэтках сініх,
у стракатых чаравіках;
месяц ён шукаць падаўся,
сонейка шукаць у небе,
65не знайшоў у небе месяц,
сонца не знайшоў таксама.
Высек іскру ў небе Ўкка,
полымя жывое выбіў,
вогненным лязом магутным,
70паласой агністай сталі.
Ногцямі агонь той выбіў,
пальцамі здабыў пякучы,
у высокай частцы неба,
каля зорнай агарожы.
75І калі агонь здабыў ён,
то схаваў яго у сумку,
у кашэль золатам шыты,
у сярэбраную торбу.
Іскру ён аддаў дзяўчыне,
80каб люляла яе дзева,
каб радзіўся новы месяц,
сонца новае ўзнялося.
Дзева на высокай хмары,
панна каля небакраю,
85гэту іскру калыхала,
сіні гушкала агеньчык,
у залочанай калысцы,
на сярэбраных тасёмках.
Жэрдка срэбная рыпела,
90калыхалася калыска,
грымнула грымотай хмара,
дах нябесны пахіснуўся:
так люляла тую іскру,
залацісты той агеньчык.
95Калыхала дзева іскру,
закалыхвала агеньчык,
лашчыла яго ў пальцах,
песціла яго ў далонях,
ды ўпусціла з рук, дурная,
100бесталковая, агеньчык.
Упусціла яго нянька,
у руках не ўтрымала.
Раскалоліся нябёсы,
расчынілася паветра,
105бліснула маланкай іскра,
кропелька агню зляцела,
плесканулася з вышыняў,
хмары навылёт прабіла,
працяла дзевяць нябёсаў
110ды шэсць покрывак стракатых.
Стары Вяйнямёйнен мовіў:
“Гэй, кавальнік Ілмарынен!
Пойдзем паглядзім з табою,
паглядзім ды распытаем,
115які там агонь зваліўся,
полымя сыйшло якое,
з самай вышыні нябеснай
на зямлі нашай нізіны,
ці то месяца кружочак,
120ці то сонейка акрайчык?”
І пайшлі двое герояў,
ідучы ўсё меркавалі,
якім шляхам карацейшым
ім дабрацца да мясціны,
125дзе ўпала тая іскра,
тое полымя зляцела.
Трапілася па дарозе
рэчка з мора шырынёю.
І ўзяўся Вяйнямёйнен
130лодку будаваць у лесе,
човен будаваць узяўся.
А кавальнік Ілмарынен
выразаў стырно зь яліны
ды сасновых вёсел пару.
135Вось была гатова лодка,
пара вёсел ды ўключын;
на ваду спіхнулі човен
і паехалі ўперад
па Неве, рацэ шырокай
140вакол неўскага мысочка.
Іламатар, красуня-дзева,
сталая дачка прыроды,
іх сустрэла па дарозе,
мовіла такія словы:
145“Хто такія вы, героі,
і якія ў вас імёны?”
Адказаў тут Вяйнямёйнен:
“Гэта мы, мужы марскія,
я, старэйшы, Вяйнямёйнен,
150маладзейшы – Ілмарынен.
А сама адкуль ты родам,
ды імя у цябе якое?”
Ім жанчына так сказала:
“За ўсіх жанчын старэй я,
155першая дачка паветра,
першая на свеце маці,
роўная пяці жанчынам,
ды красой шасці нявестам.
Ідзяце куды, мужчыны,
160і куды ваш шлях, героі?”
Адказаў так Вяйнямёйнен,
так сказаў і так прамовіў:
“Згас агонь у нашах хатах,
полымя ў печках згасла.
165Без агню жылі мы доўга,
у халоднай чорнай цемры.
Нам даведацца цікава,
дзе агеньчык той нябесны,
тая іскра, што ўпала
170на зямлю з высокай хмары.”
Ім жанчына адказала,
словы мовіла такія:
“Полымя знайсці нялёгка,
цяжка той агонь убачыць.
175Нарабіў агонь той шкоды,
полымя – бяды нямала!
Полымя ўпала іскрай,
кропляй зыркаю зляцела,
ад палёў у паднябессі,
180дзе яе сам Укка выбіў,
праз высокія прасторы,
праз нябесныя абшары
ды праз комін задымелы
на сухія кроквы хаты,
185у новыя пакоі Туры,
Пайвалайнену ў хату.
Як агонь туды зваліўся,
ў новыя пакоі Туры,
зло чыніць пачаў адразу
190і пачаў тварыць дурное:
апаліў дзяўчатам грудзі,
грудзі ім апёк балюча,
хлопчыку спаліў калена,
бараду спаліў старому.
195Маці немаўля карміла,
гушкала ў беднай люльцы.
Кінуўся агонь у люльку,
сатварыў яшчэ злачынства,
немаўля апёк смяротна
200ды спаліў матчыны грудзі.
У Маналу сыйшоў дзіцёнак,
У Туанелу, хлопчык бедны,
бо ён створаны для смерці,
для такой ліхой загубы,
205у агні такім пякучым,
у пакутах невыносных.
Маці мела болей ведаў,
не сышла яна ў Ману,
заклінаць агонь умела
210і прагнаць яго замовай
праз малое вушка іголкі,
праз абух сякеры вострай,
праз трубу гарачай пешні,
па аддаленых узмежках.”
215Векамудры Вяйнямёйнен
запытаў яе паспешна:
“А куды агонь падзеўся,
куды іскры паляцелі
ад палёў далёкай Туры?
220Можа ў лес або ў мора?
Дзева так яму сказала,
словы мовіла такія:
“Кінуўся агонь адгэтуль,
полымя ляцела хутка,
225выпаліла лес і поле,
нівы, пашы ды балоты,
потым у ваду ўпала,
у хвалі возера Алуэ:
возера аж закіпела,
230засвяцілася барвовым.
Тры разы летняю ноччу,
дзевяць у начы асенняй,
гэта возера ўскіпала
вышэй берагоў ды елак
235ад палаючых абдымкаў,
ад пякучых пацалункаў.
Уцякала рыба з вару,
акуні прама на скалы.
І задумаліся рыбы,
240акуні ўсё меркавалі,
як далей ім жыць на свеце?
Бедавалі доўга рыбы:
акуні па сваіх свірнах,
ёрш – па крэсці ў скалах.
245Захацеў акунь гарбаты,
вылавіць агонь пякучы,
не дагнаў полымя злое.
Сіні сіг тады пагнаўся,
праглынуў агонь пякучы,
250злавіў вогненную іскру.
Алуэ апала хутка,
у берагі свае ўступіла,
на сваё былое месца,
летняй ночкаю адною.
255Час прайшоў зусім кароткі
сіг, што праглынуў пякучку,
боль адчуў, перапужаўся,
стаў заходзіцца ад болю.
Кідацца пачаў бязладна,
260дзень і два ён мітусіўся,
каля выспы ласасёвай,
каля астравоў сіговых,
каля тысячы мысочкаў,
соцень выспенных затокаў.
265Кожны мыс яму параіў,
выспа кожная сказала:
“Не знайсці ў гэтых водах,
у гэтым Алуэ спакойным,
праглыне хто небараку,
270хто гаротнага пазбавіць
ад нявыцерпнага болю,
ад пакуты невыноснай.”
Як ласось пачуў пра тое,
праглынуў сіга адразу.
275Час прайшоў зусім кароткі
і спагадлівы ласось той
боль адчуў, перапужаўся,
стаў заходзіцца ад болю.
Кідацца пачаў бязладна,
280дзень і два ён мітусіўся,
каля выспы ласасёвай,
каля шчупаковых нораў,
каля тысячы мысочкаў,
соцень выспенных затокаў.
285Кожны мыс яму параіў,
выспа кожная сказала:
“Не знайсці ў гэтых водах,
у гэтым Алуэ спакойным,
праглыне хто небараку,
290хто гаротнага пазбавіць
ад нявыцерпнага болю,
ад пакуты невыноснай.”
Прыімчаўся шчупак шэры
і зглынуў ён небараку.
295Час прайшоў зусім кароткі
і спагадлівы шчупак той
боль адчуў, перапужаўся,
стаў заходзіцца ад болю.
Кідацца пачаў бязладна,
300дзень і два ён мітусіўся,
каля камянёў для чаек,
каля камянёў качыных,
каля тысячы мысочкаў,
соцень выспенных затокаў.
305Кожны мыс яму параіў,
выспа кожная сказала:
“Не знайсці ў гэтых водах,
у гэтым Алуэ спакойным,
праглыне хто небараку,
310хто гаротнага пазбавіць
ад нявыцерпнага болю,
ад пакуты невыноснай.”
Векамудры Вяйнямёйнен,
з ім кавальнік Ілмарынен,
315тут нарэзалі ядлоўцу,
лыкавы звязалі нерат;
вадой вербнай фарбавалі,
звязвалі карой лазовай.
Векамудры Вяйнямёйнен
320з нератам жанок паставіў.
Яны нерат расцягнулі,
сёстры ім дапамагалі,
веславалі, гналі човен
каля выспаў ўзбярэжных,
325каля камянёў падводных,
дзе жылі сігі, ласосі,
дзе шумеў трыснёг зялёны,
чараты дзе зелянелі.
Ехалі ды рыбу гналі
330заганялі яе ў нерат,
то наўкос яго кідалі,
наўскасяк яго цягнулі;
не злавілі тую рыбу,
намагаліся дарэмна.
335У ваду браты палезлі,
нерат кінулі мужчыны.
Кінулі, пагналі рыбу,
заганялі яе ў нерат,
ля камення па затоках,
340каля скалаў Калевалы;
не злавілі тую рыбу,
у якой патрэбу мелі.
Шэрай рыбіны не бачна
ні ў вадзе затокі ціхай,
345ні ў прасторы неагляднай:
драбяза мінае нерат.
Скардзіліся рыбы ў моры,
і казаў шчупак суседу,
сіг у мянтуза пытаўся,
350мовіла да сёмгі сёмга:
“Мо’ сканалі ўсе мужчыны,
Калевы сыны памёрлі,
што з ільну вязалі сеткі,
нераты вязалі зь нітак,
355бусакамі рыбу гналі,
заганялі яе ў нерат?”
Пачуў тое Вяйнямёйнен
і сказаў такія словы:
“Калевы сыны не зніклі,
360і героі не памёрлі.
Два памерлага заменяць,
возмуць лепшыя жардзіны,
бусакі ў іх лепей будуць,
нерат удвая жахлівей.”